Les 37

37.1. Die bywoorde (क्रियाविशेषणम्)

Bywoorde word in Sanskrit gevorm

1. deur gevallsvorme van selfstandige naamwoorde en voornaamwoorde te gebruik
2. met die hulp van spesiale agtervoegsels en uitgange

In die eerste geval is die grens tussen die aktiewe geval en die byvoegsel vloeibaar. Dit sluit, as 'n spesiale geval, byvoegsels in wat gefosiliseerde, antieke gevalvorme is, terwyl daar in die verbuiging ander vorme gebruik word of die ooreenstemmende selfstandige naamwoorde nie meer as selfstandige naamwoorde gebruik word nie.

37.2. Byvoegselagtige gebruik van kasusvorme

37.2.1. Akkusatief (द्वितीया)

Die akkusatief (द्वितीया) kan adverbiaal gebruik word om die volgende vrae te beantwoord:

• op watter manier?
• hoe lank?
• waar?
• en so meer

Die akkusatief kan adverbiaal gebruik word:

• met selfstandige naamwoorde
  Voorbeelde:
  कामम् "soos verlang, volgens iemands wense"
  अर्थम् "weens"

• met onbeskroomde byvoeglike naamwoorde
  Voorbeelde:
  सुखम् "lig, gelukkig"
  नित्यम् "altyd"
  साधु "reg, goed"

• van onbepaalde voornaamwoorde
  Voorbeelde:
  तद् "dan, daarom"
  यद् "as, dat"
  एतद् "so, hier, nou"

37.2.2. Instrumenteel geval (तृतीया)

Die instrumentale geval (तृतीया) kan bywoordsgewys gebruik word in reaksie op vrae soos:

• met watter middele?
• met wat?
• en derglike.

Die instrumentale geval kan bywoordsgewys gebruik word:

• met selfstandige naamwoorde
  Voorbeelde:
  अर्थेन "weens"
  क्षणेन "op die oomblik, onmiddellik" (uit क्षण met "moment")

• met byvoeglike naamwoorde, dikwels ook in die meervoudsvorm
  Voorbeelde:
  दूरेण "veraf, van 'n afstand" (verwant aan दूर 3 "veraf, ver van")
  उच्चैस् "hoog, luid" (verwant aan उच्च 3 "hoog, verhewe, luid, skril (van 'n stem)")

37.2.3. Datief (चतुर्थी)

Die datief (चतुर्थी) word selde byvoeglik gebruik in vrae soos:

• vir watter doel?
• en soortgelyke

Voorbeeld:

अर्थाय "met die doel om, ter wille van"

37.2.4. Ablatief (पञ्चमी)

Die ablatief (पञ्चमी) kan byvoeglik gebruik word om die volgende vrae te beantwoord:

• waarom?
• op wie se rekening?
• vanwaar?
• en soortgelyke vrae.

Die ablatief kan byvoeglik gebruik word:

• met selfstandige naamwoorde
  bv. बलात् "gewelddadig, met geweld"
• met bywoorde
  bv. दूरात् "van ver af"
• met voornaamwoorde
  Voorbeelde:
  कस्मात् "waarom"
  अकस्मात् "onverwags"

37.2.5. Genitief (षष्ठी)

Skaars word die genitief (षष्ठी) adverbiaal gebruik in die vraag "na hoe lank?"

bv. चिरस्य "na lang tyd" (verwys na चिर 3 "lank (tyd)")

37.2.6. Lokatief (सप्तमी)

Die Lokatief (सप्तमी) kan adverbieel gebruik word op die vrae:

• waar?
• onder watter omstandighede?
• ens.

Voorbeelde:

-अर्थे "wegens"
-कृते "vir die wille van"
दूरे "ver"

37.3. Adverbiese gebruik van nie meer algemene kasusvorms

Voorbeelde:

जातु "oor die algemeen" (oorspronklik "van geboorte, van nature", Akk.sg.n. verwys na जातु <nie meer as selfstandige naamwoord in gebruik>)

तूष्णीम् "stil" (Akk.sg. verwys na 'n nie meer algemene तूष्णी v. "stilte")

एवम् "so" (verwys na 'n andersins verlore pronominale stam एव "een, enig")

37.4. Vorming van bywoorde met bywoordelike agtervoegsels

Van die pronomatiese stamme तद्, इदम् onderskeidelik अ-, यद्, किम् onderskeidelik कु kan een met die bywoordelike agtervoegsels

• -तस् (Ablatief)
• -त्र (Lokatief)
• -था (Soort en wyse)
• -थम् (Soort en wyse)
• -दा (Tyd)

ooreenstemmende pronomatiese bywoorde aflei.

Agtervoegsel	Pronomatiese stam
	तद्	इदम् अ-	यद्	किम् कु-
-तस् (Ablatief)	ततस् van daar, daarop, daarom	इतस् अतस् van hier, om dié rede	यतस् waarvandaan, waarvan	कुतस् waarvandaan?, waarom?
-त्र (Lokatief)	तत्र daar, aldaar	अत्र hier	यत्र waar	कुत्र waar?
-था (Soort en wyse)	तथा so		यथा hoe
-थम् (Soort en wyse)				कथम् hoe?
-दा (Tyd)	तदा destyds, toe		यदा toe	कदा wanneer?

'n Ander vraagbywoord is: क्व "waar?"

Afbeelding: क्व
(Beeldbron: Besonderhede)

Ander bywoordelike agtervoegsels

Agtervoegsel
-वत्	kan aan enige selfstandige naamwoord geheg word om "na die aard van, soos" uit te druk bv. पुत्रवत् "soos 'n seun"
-तस्	aan selfstandige naamwoorde en voornaamwoorde. Meestal ablatiewe betekenis "waarvandaan?", maar ook "waar?", "waarna?" bv. आदितस् "vanaf die begin"
-धा	1. By telbywoorde in die betekenis "-voudig", "-voulig" bv. द्विधा "tweevoudig" 2. in die betekenis "op enigerlei wyse" bv. समधा "op dieselfde wyse" (tot सम 3 "gelyk")

37.5. Adverbiale samestellings

37.5.1. Samestellings met 'n byvoegsel of 'n genitief wat adverbiaal gebruik word as die tweede element

Voorbeeld: सुचिरम् "'n baie lang (tyd)"

37.5.2. बहुव्रीहि byvoeglik gebruik

Voorbeeld: रक्षार्थम् "op die wyse van iemand wie se doel is om te beskerm, met die doel om te beskerm". Kan ook beskou word as behorend tot afdeling 5.1: -अर्थम् as 'n bywoordelike aanvulling.

37.5.3. अव्ययीभाव samestellings

अव्ययीभाव = "onveranderlik/onbuigbaar geword"

'n अव्ययीभाव is 'n byvoegsel-samestelling waarvan die eerste element 'n onverbuigbare woord (na-posisie, deeltjie, ens.) is, en waarvan die tweede element 'n selfstandige naamwoord is wat die akkusatiewe enkelvoud-neutrale agtervoegsel neem.

As die samestelling geskei sou word, sou die eerste element die tweede element regeer:

Voorbeelde:

प्रत्यग्नि = अग्निं प्रति = "na die vuur toe"

यथाशक्ति = शक्तिमनतिक्रम्य = "na die beste van jou vermoë"

अभिमुखम् = मुखम् अभि = "voorentoe, na"

Van besondere belang is अव्ययीभाव met यथा 'as' as die eerste element:

bv. यथाकामम् = कामो यथास्ति = "soos verlang, volgens iemands wense, na willekeur"

Fig.: यथाशक्ति
(Beeldbron: Details)

37.6. Sintaaks

Aangaande werkwoorde

• अस् 2P "wees"
• भू 1P
• कृ 8U

'n predikatiewe byvoegsel kan in plaas van 'n predikatiewe bywoorde gebruik word:

bv. तूष्णीं बभूव "hy het stil geword, hy het stilgeval"

Fig.: तूष्णीं बभूवुः
(Beeldbron: Besonderhede)

37.7. Onbepaalde voornaamwoorde

Onbepaalde voornaamwoorde word gevorm deur die toevoeging van

• -चिद्
• -चन
• अपि

aan die gevalle van die vrapronknaamwoord किम्.

bv.

कश्चिद् = कश्चन = को ऽपि = "iemand, enigiemand"
कस्यचिद् = iemand se

37.8. Die vraezin

"Wie?, hoe?, wat?, waarom?, om watter rede?, waarheen?
Wie nie vra nie, bly onkundig."

कः कथं किं केन कस्मात्कस्मै । यो न पृच्छेन् मूर्खस्तिष्ठेत् ॥

Die motto van Sesame Street, wat 'n goeie leidende beginsel is vir die lewe en die studie van Sanskrit

Sien ook Les 4.

'n Onderskeid moet gemaak word tussen

• Woordvrae (aanvullende vrae)
• Sinne-vrae

Woordvrae vra na 'n onderwerp (कर्तृ), 'n voorwerp, 'n handeling, 'n omstandigheid, ens., bv.

• wie kom?
• wat doen Rāma?
• Na wie luister hy?
• Hoe praat sy Sanskrit?
• Waar is sy ma?

By sinsvrae word na die hele inhoud van die sin gevra, bv.

• Gaan Rāma vandag na Ofterdingen?
• Is dit waar dat …?

37.8.1. Woordvrae (aanvullende vrae)

Struktuur:

Vra-voornaamwoord/vra-byvoeglike naamwoord – bysin

Voorbeelde:

को ग्रामं गच्छति = केन ग्रामो गम्यते = "Wie gaan na die dorpie?"

किं बाला अधीयीरन् = "Wat moet kinders leer?"

क्व रामो वसति = Waar woon Rāma?

Fig.: किं बाला अधीयीरन्
(Beeldbron: Besonderhede)

37.8.2. Vraende sinne

Soms is dit slegs uit die konteks duidelik of 'n sin 'n vraende sin is.

Skema I:

Werfwoord – res van die sin

Voorbeeld:

गमिष्यति ब्राह्मणबालो गुरुम् । 'Sal die Brahmin-seun na 'n meester gaan?'

Skema II:

Vraande deeltjie (gewoonlik aan die begin van die sin) – sin

Die belangrikste vraande deeltjies is:

• अपि

• किम् (beteken dikwels 'n verwagte negatiewe antwoord)

• कच्चिद्

Hierdie deeltjies stem ooreen met die vraagteken.

Voorbeeld:

अपि सत्यम् । "Is dit ook waar?"

किं शक्नोति । "Kan hy dit dan?"

कच्चित्क्षत्रियेण शत्रवो जिताः । "Het die Kṣatriya dalk die vyande verslaan?"

Nota: किम् kan nie net 'wat?' beteken nie, maar ook, as 'n vra-deeltjie, 'hoekom?', 'waarom?'. Dit is veral die geval met die instrumentale geval (तृतीया):

किं क्रोधेन । "Wat is die sin van hierdie woede? Watter nut het woede? Hoekom kwaad wees?"

37.9. Woordelys

मूर्ख 3: traag van begrip, dom, dwaas m. dwaas

मुनि m.: Wyse man, (stil) asket

शाक्यमुनि m.: Askiet uit die geslag van die शाक्य (Kṣatriyas van कपिलवस्तु) = Gautama Boeddha

Fig.: शाक्यमुनिः
(Beeldbron: Details)

दिन n.: dag

वृक्ष m.: boom

Figuur: वृक्षः
(Beeldbron: Besonderhede)

मुख n.: mond, gesig, voorkant, begin

37.10. Oefening

A) Answer the following questions in Sanskrit using the words given in parentheses. Translate the question sentences.

Example: क आगच्छति (राम) । » राम आगच्छति । कस्मै ब्राह्मण्यन्नं ददौ ॥१॥ (भिक्षु, बाला, दास, भगवन्त्)

क आर्यसत्यान्यजानात् ॥२॥ (बुद्ध, शाक्यमुनि)

कुत्राग्निश्चीयते ॥३॥ (यज्ञस्थान, मही)

कदा ब्राह्माणा घृतमग्नौ जुह्वति ॥४॥ (यज्ञकाल, देवान् स्तु <Absolutiv>)

कस्मान्मतिमतयः पुण्यं चक्रुः ॥५॥ (स्वर्गलोभ, नरकभय, भीतनरकता)

किमेव शस्त्रं छिनत्ति ॥६॥ (शरीर, अजीव)

किंकामः शत्रुरार्यैः सह युयुधे ॥७॥ (धनं जि)

कया भिक्षुरादितः ॥८॥ (गुणवती शूद्रा)

कुतः सुपुनर्भवं गम्यते ॥९॥ (कृतपुण्यत्व, सुनीति)

केन शूद्रा न काम्येत ॥१०॥ (द्विजाति, ब्राह्मण, साधु)

किमर्थं सुगतो ऽगारादनगार्यं प्रवव्राज ॥११॥ (दुःखमोक्ष, मोक्षनयन्ती प्रज्ञा)

कस्याः पुत्र्रः कृष्ण आसीत् ॥१२॥ (देवकी)

Fig.: कृष्णः बलरामश्च
(Image source: Details)

क्व मर्तुं सज्जना इच्छन्ति ॥१३॥ (काशी = वाराणसी)

Fig.: क्व मर्तुं सज्जना इच्छन्ति
(Image source: Details)

केषां धर्मो वेदाध्ययनम् ॥१४॥ (द्विज, द्विजाति, आर्य)

कैर्वेदः प्रोक्तः ॥१५॥ (ऋषि)

कस्मिञ्जात आर्यः सुखमाप्नोति ॥१६॥ (पुत्र)

का नरा लुभ्यन्ति ॥१७॥ (सुरूपशरीरा, देवीरूपा)

के नराः सुरूपा लुभ्यन्ति ॥१८॥ (समोह, बुद्धिमन्त्)

कस्या इन्द्रः पुत्र्रं दास्यति ॥१९॥ (कृतव्रता पुण्यवती सुमतिब्राह्मणी)

B) Vertaal:

किं स्थितप्रज्ञः प्रव्रजेत्किमगारे पुत्र्रेषु वसेत् ॥१॥ अपि गुरुः सत्यं जानाति ॥२॥ कच्चिच्छुद्रा द्विजदासाः ॥३॥ कच्छिच्छुद्रो भारमाबिभः ॥४॥

C) Vertaal die volgende अव्ययीभाव :

1. अति Postposisie met Akk.: "boon ... uit"

1. अतिमात्रम्
2. अतिवसन्तम्

2. अधि "in"

1. अधिहरि
2. अधिकेरलम्

Afbeelding: अधिकेरलं वर्तन्ते
(Beeldbron: Details)

3. अनु "ooreenkomstig, langs, na"

1. अनुरूपम्
2. अनुदिनम्
3. अनुगङ्गम्
4. अनुविष्णुम्

4. अप "sonder"

1. अपविष्णुम्

5. अभि "in rigting op"

1. अभिमुखम्
2. अभ्यग्नि

6. आ "sedert, tot, insluitend"

1. आबालवृद्धम्
2. आमरणम्

Afbeelding: आबालवृद्धं लंदननगरे ववृतिरे
(Beeldbron: Details)

7. उप "naby"

1. उपवृक्षम्

Afbeelding: उपवृक्षं सीदन्ति
(Beeldbron: Details)

8. यथा

1. यथास्थानम्

37.11. Herhalingsoefening

Vertaal na Sanskrit deur uitsluitend werkwoordsvorms van die Perfek te gebruik:

As eens 'n bejaarde na 'n ander dorp gegaan het, het hy onderweg moeg geword. Hy is toe gaan rus by die voet van 'n mango boom wat aan die kant gestaan het. Op hierdie boom was ryp vrugte. Die bejaarde het lus gekry vir daardie vrugte. Maar hy kon nie op die boom klim en na die vrugte reik nie. Gelukkig was daar appe op hierdie boom wat vrugte geëet het. As hy dit gesien het, het die bejaarde bly geword. Wat het hy gedoen? Hy het 'n paar klippe geneem, op die appe gerig en gegooi. Die kwaad geword appe het vrugte gepluk en na die bejaarde gegooi. Die bejaarde het dit bly geneem en na sy gewenste plek gegaan. Kyk, die lot van die bejaarde!