Les 21

21.1. Verdere teenwoordige tydstamme wat op -nt eindig

21.1.1. Teenwoordige deelwoord (लडादेशः) Parasmaipada

Hierdie deelwoord is 'n nominaliseerde vorm wat afgelei is van die teenwoordige stam, en is daarom 'n ware deelwoord. Dit is 'n byvoeglike naamwoord wat aandui dat iemand of iets tans besig is om te doen wat deur die werkwoordwortel (+ voorwoorde) uitgedruk word, terwyl iets anders gebeur. Dit kan ook gebruik word om 'n voortdurende toestand uit te druk.

Voorbeelde:

"Terwyl Vader lees, rook hy = die lesende Vader rook"
"'n wesentlike (= werklike, egte) vriend"

Vorming van die teenwoordige deelwoord 'Parasmaipada' uit tematiese teenwoordige stamwoorde:
Manlik, Onbepaald
	sterk stam	teenwoordige stam + -nt-
	swak stam	teenwoordige stam + -t-
femininum
		Teenwoordige stam + -nt- + -ī (skane soos devī देवी)
	6de teenwoordige tydklas	Teenwoordige tydstam + -nt- + -ī oder::brTeenwoordige tydstam + -t- + -ī

Voorbeelde:

1. Teenwoordige tydklas:

yajant :brयजन्त् 'iemand wat deur offer aanbid'

		Manlik पुंस्	Onbepaalde geslag नपुंसक	Feminin स्त्री
Enkelvoud एकवचन	1ste naamval प्रथमा	यजन् aus yaja-nt-s	यजत् yaja-t-Ø	यजन्ती yaja-ant-ī
	2. Akkusatief द्वितीया	यजन्तम् yaja-nt-am	यजत्	soos in devī देवी
	3. Instrumenteel तृतीया	यजता yaja-t-ā	यजता
	6. Genitief षष्ठी	यजतस् yaja-t-as	यजतस्
Meervoud बहुवचन	1ste Nominatief प्रथमा	यजन्तस् yaja-nt-as	यजन्ति yaja-nt-i
	2. Akkusatief द्वितीया	यजतस् yaja-t-as	यजन्ति
	3. Instrumentaal तृतीया	यजद्भिस् aus yaja-t-bhis	यजद्भिस्
	6. Genitief षष्ठी	यजताम् yaja-t-ām	यजताम्

Let op die gelykluidendheid van यजन्ति (Nom. mv. Neutrum) met die 3. mv. P.!

4. teenwoordige klas

नृत्यन्त् "dansend"

• Maskulinum Nom. sg. नृत्यन्
• Neutrum Nom. Akk. sg. नृत्यत्
• Femininum Nom. sg. नृत्यन्ती

6. teenwoordige klas

विशन्त् "intredend"

• Maskulinum Nom. sg. विशन्
• Neutrum Nom. Akk. sg. विशत्
• Femininum Nom. sg. विशन्ती । विशती

Vorming van die teenwoordige deelwoord Parasmaipada vir atematiese teenwoordigstamme (behalwe 3. teenwoordige klas):
Maskulinum, Neutrum
	sterk stam	teenwoordigstam + -ant-
	swak stam	teenwoordigstam + -at- (Die uitgang van die swak teenwoordigstam is dieselfde as voor die 3. mv. P.)
Femininum
		teenwoordigstam + -at- + -ī (deklinasie soos devī देवी)

2. teenwoordige klas:

अस् "wees": सन्त् "synde, ware, goeie, regte"

		Maskulinum पुंस्	Neutrum नपुंसक	Femininum स्त्री
Enkelvoud एकवचन	1. Nominatief प्रथमा	सन् aus s-ant-s	सत् s-at-Ø	सती s-at-ī
	2. Akkusatief द्वितीया	सन्तम् s-ant-am	सत्	soos devī देवी
	3. Instrumentalis तृतीया	सता s-at-ā	सता
	6. Genetief षष्ठी	सतस् s-at-as	सतस्
Meervoud बहुवचन	1. Nominatief प्रथमा	सन्तस् s-ant-as	सन्ति s-ant-i
	2. Akkusatief द्वितीया	सतस् s-at-as	सन्ति
	3. Instrumentalis तृतीया	सद्भिस् aus s-at-bhis	सद्भिस्
	6. Genetief षष्ठी	सताम् s-at-ām	सताम्

¹ सती ''n goeie (getroue) vrou (wat in latere tye toelaat dat sy ná haar man se dood saam met hom verbrand word)' Engels: suttee

Fig.: सती gedenkplaat
सती gedenkplaat in die Paleis van Jodhpur – जोधपुर / Rajasthan – राजस्थान
(Beeldbron: Details)

5. Teenwoordige tydsklas:

सु "pers": सुन्वन्त्

• Manlik naamval enkelvoud सुन्वन्
• Neutraal nn. akk. sg. सुन्वत्
• Feminin nn. sg. सुन्वती

8. Teenwoordige tydklas

कृ "doen": कुर्वन्त्

• Manlik nominatief enkelvoud कुर्वन्
• Onbepaalde nominatief en akkusatief enkelvoud कुर्वत्
• Vroulik, nominatief enkelvoud कुर्वती

21.1.2. महान्त् "groot"

Manlik, Onbepaald
	sterk stam	महान्त्
	swak stam	महत्
vroulik
		महती soos devī देवी

		Manlik पुंस्	Neutraal नपुंसक	Feminin स्त्री
Enkelvoud एकवचन	1ste naamval प्रथमा	महान् aus mahānt-s	महत् mahat-Ø	महती mahat-ī
	2. Akkusatief द्वितीया	महान्तम् mahānt-am	महत्	as devī देवी
	3. Instrumentaal तृतीया	महता mahat-ā	महता
	6. Genitief षष्ठी	महतस् mahat-as	महतस्
Meervoud बहुवचन	1ste Nominatief प्रथमा	महान्तस् mahānt-as	महान्ति mahānt-i
	2. Akkusatief द्वितीया	महतस् mahat-as	महान्ति
	3. Instrumenteel तृतीया	महद्भिस् aus mahat-bhis	महद्भिस्
	6. Genitief षष्ठी	महताम् mahat-ām	महताम्

As die eerste element van 'n samestelling, word महत् महा vervang deur:

Voorbeelde:

महादेव 'die groot god' (bv. शिव)
महादेवी "die groot godin, die hoofvrou van 'n koning (देव)"

Fig.: महादेवो विष्णुः
"'n sardoniks-seël uit die 4de–6de eeu n.C. wat Vishnu met 'n aanbiddeling uitbeeld. Die inskripsie in kursiewe Baktries lees: 'Mihira, Vishnu en Shiva'.
(Beeldbron: Details)

"'n Sardonyksegel uit die 4de–6de eeu n.C. wat Vishnu met 'n aanbiddeling uitbeeld. Die inskripsie in kursiewe Baktries lui: 'Mihira, Vishnu en Shiva'."

21.2. Sandhi vir finale neusklanke

Na 'n kort vokaal word finale neusklanke – behalwe -m – gedubbel voor 'n aanvangsvokaal.

Voorbeeld:

जयन् + अरिः » जयन्नरिः "die oorwinnende vyand"

21.3. Beleefde aanspreekvorme

In Sanskrit kan 'n mens iemand in die tweede persoon enkelvoud aanspreek sonder om onbeskof te wees. Indien 'n mens egter beleefd wil wees, kan 'n mens 'n selfstandige naamwoord met die betekenis van 'Eerwaardig' of soortgelyk gebruik, en die werkwoord in die derde persoon enkelvoud of meervoud plaas, of 'n passiewe konstruksie gebruik. Die vordering in beleefdheid in die gebruik van persoon wanneer iemand aangespreek word, is ongeveer soos volg:

2de enkelvoud » 2de meervoud » derde persoon enkelvoud met ooreenstemmende selfstandige naamwoord » derde persoon meervoud met ooreenstemmende selfstandige naamwoord

Die belangrikste sodanige beleefde selfstandige naamwoord is भवन्त्, vroulik: भवती. Die gebruik daarvan stem ooreen met ons beleefde 'Sie'.
Hierdie भवन्त् is 'n sametrekking van भगवन्त्; sy naamvalle is dié van selfstandige naamwoorde wat op -vant eindig (sien Les 13). Hierdie भवन्त् moet onderskei word van die hede deelwoord P van भू 'word' भवन्त्: die nominatief enkelvoud manlike vorm van भवन्त् 'Sy' is भवान्, en dié van die deelwoord is भवन्.
Voorbeelde:

किं भवान्करोति = किं भवता क्रियते = "Wat doen jy?"

meer beleefd:

किं भवन्तः कुर्वन्ति = किं भवद्भिः क्रियते

Vroulike vorm:

किं भवती करोति = किं भवत्या क्रियते
किं भवत्यः कुर्वन्ति = किं भवतीभिः क्रियते

Ander woorde wat op 'n soortgelyke wyse as भवन्त् gebruik kan word:

• आर्य (v.: आर्या) 'edel'. bv. यदार्य इच्छति 'Wat jy ook al begeer'
• महाभाग "iemand wie se deel / goeie fortuin groot is = voortreflik". Dikwels gebruik deur vroue wanneer hulle mans van hoë stand aanspreek of oor hulle praat. Baie algemeen in moderne gesproke Sanskrit.

As mens nie net hoflikheid nie, maar ook eerbied vir iemand wil betuig, gebruik mens भवन्त् अत्रभवन्त् vir iemand wat teenwoordig of in die nabyheid is, en तत्रभवन्त्. अत्रभवन्त् en तत्रभवन्त् kan vertaal word as 'jy', 'Eerwaarde', 'Reverend', ens.:

किमत्रभवत्यत्रभवतां भार्या = "Is die genadige dame (hier teenwoordig) u vrou?"
किं तत्रभवतां कुशलवृत्तम् (in 'n brief of telefoongesprek) = "Gaan dit goed met u?"

21.4. Woordelys

भज् 1 U भजति Pass. भज्यते PPP भक्त : om iets aan iemand toe te ken (akk.), om iets aan iemand te verleen, om iemand lief te hê, te eer of te vereer

waarvan:

भक्ति v.: toewyding, lojaliteit, liefde (in 'n godsdienstige konteks: liefde en respek vir 'n persoonlike God. Sien Basham, Wonder, bl. 332 vv.)
भाग m.: deel, porsie
भग m.: (goeie) deel, geluk, welsyn, waardigheid
भगवन्त् 3: besit geluk, besit waardigheid (epitet van विष्णु – कृष्ण)

Fig.: भगवान्कृष्णः भगवान्कृष्णः as जगन्नाथ (regs) met sy halfsuster सुभद्रा (sentrum) en sy ouer broer बलराम, Orissa = ଓਡ଼िशाा
(Beeldbron: Details)

भगवद्गीता v.: "Lied (गीता) van die Waardige Een (कृष्ण)"

Fig.: भगवद्गीता भगवद्गीता – Handskrif, 19de eeu
(Beeldbron: Besonderhede)

भिक्ष् 1 Ā भिक्षते Pass. भिक्ष्यते PPP भिक्षित (eintlik 'n desideratief van भज्: om te wens om deel te neem): om te smeek

waarvan:

भिक्षु m.: bedelaar, monnik

Fig.: भिक्षवः
Luang Prabang = ຫລວງພະບາງ, Laos = ປະເທດลาວ
(Beeldbron: Besonderhede)

दुष् 4 P दुष्यति Pass. दुष्यते PPP दुष्ट : bederf (onvoltooid), sleg word, verwoes word

दोष m.: fout

पच् 1 U पचति Pass. पच्यते (geen PPP, maar पक्व 3: gaar, gestoof) Abs. पक्त्वा : kook (oorgangshandeling) = kook, braai, rooster, ens.

21.5. Oefening

A) Vertaal die volgende samestelde woorde:

१. अनादिकालिकसंसारः २. अनादिमध्यान्तः ३. महामैत्रीकरुणाचित्तः ४. सर्वहतान्धकारः

B) Vertaal:

मृतं दहन्नग्निः सतीमपि दहति ॥१॥ सद्गुरुर्महाकविस्तोत्रैर्महादेवं स्तौति ॥२॥ महान्ति फलान्यदन्तो बाला जलमापि पिबन्ति ॥३॥ पूजां कुर्वञ्जनो यजते च स्तौति च देवताम् ॥४॥ गुरूपनीतनरो द्विजः ॥५॥

जितक्रोधो घ्नन्तमप्यरिं न द्वेष्टि । क्रोधजितस्तु द्वेष्टि ॥६॥