Les 23

23.1. Die infinitief (तुमुन्)

As mens in Sanskrit wil uitdruk dat 'n handeling ten einde van 'n ander handeling ('om te') verrig word, kan mens die infinitief (तुमुन्) gebruik vir die handeling waarvoor dit verrig word. Die infinitief dui hoofsaaklik die doel of bedoeling aan:

> रामो गुरुवचनं श्रोतुं गतः = "Rāma het gegaan om die Meester se toespraak te hoor."

Neem asseblief kennis dat – met 'n paar duidelik gedefinieerde uitsonderings – die infinitief nie as die onderwerp of objek van 'n werkwoord kan funksioneer nie:

> "Hy leer dans" mag dus nie met die infinitief ("dans") vertaal word nie, maar moet 'n werkwoordnaam gebruik, bv.: नर्तनमधीते (इ + अधि 2 Ā: "om te leer").

Die infinitief word ook met werkwoorde en selfstandige naamwoorde gebruik om 'te wens' of 'na iets te hunker' te beteken, wanneer die agent (कर्तृ) van die infinitief en die werkwoord identies is:

> रामो गुरुवचनं श्रोतुमिच्छति = "Rāma wens om die Meester se verhandeling te hoor."

Die infinitief word ook, onder andere, gebruik met werkwoorde wat "kan" beteken, 'daar is', 'om te weet' en 'om te begin':

> साधुरधर्मं कर्तुं न शक्नोति = "'n heilige kan nie verkeerd doen nie."
> अस्ति भोक्तुमन्नम् = "Daar is kos om te eet" (भुज् 7: Ā: eet, P: regeer)

Die infinitief word ook gebruik met woorde wat 'genoeg' of 'bekwaam' beteken, en met selfstandige naamwoorde wat 'vermoë', 'krag' of 'vaardigheid' beteken:

> अस्त्यग्नेर्विभवः सर्वं दग्धुम् = "Vuur het die krag om alles te verbrand."
Die infinitief kan ook saam met woorde wat 'tyd' beteken gebruik word in uitdrukkings soos 'Dit is tyd om te …':

> कालो भोजनं सेवितुम् = "Dit is tyd om aandag aan eet te skenk" = "Dit is tyd om te eet"

**Die infinitief kan in beide die aktiewe en passiewe vorme gebruik word. 'n passiewe infinitief in Duits word in Sanskrit weergegee deur die werkwoord (veral dikwels शक् 'kan, in staat is om') waarop die infinitief afhanklik is, in die passiewe stem te plaas.

Wat die voorwerp betref, tree die infinitief op soos 'n werkwoordvorm; dit wil sê, die direkte voorwerp (कर्मन्) is in die genitief (द्वितीया) of in die geval wat deur die betrokke werkwoord vereis word; wanneer die infinitief in die passief gebruik word, is die direkte voorwerp in die nominatief.

bv.

> साधुरधर्मं कर्तुं न शक्नोति = साधुनाधर्मः कर्तुं न शक्यते = "'n heilige kan nie verkeerd doen nie."

In die tweede persoon, अर्ह् + die infinitief word dikwels as 'n sagte imperatief gebruik: "Jy behoort te".

Wanneer die infinitief van 'n selfstandige naamwoord afhang, mag dit nie daarmee gekombineer word om 'n samestelling te vorm nie. Uitsonderings is Bahuvrīhi-samestellings waarvan die tweede element काम of मनस् is:

> वक्तुकामः = वक्तुं कामो यस्य सः = "iemand wie se begeerte dit is om te praat; iemand wat wil praat".

23.2. Vorming van die infinitief (तुमुन्)

hoëgraadwortel + -tum

of

hoëgraadwortel + -i- + -tum

Laat medeklinkers van die wortel word voor -tum verander volgens dieselfde reëls as voor die -ta van die PPA.

Werwe met 'n voorwerf vorm die infinitief op dieselfde wyse as eenvoudige wortels.

Werkwoorde met voorvoegsels vorm die infinitief op dezelfde manier als de eenvoudige wortels.

Voorbeelden:

दिश् : देष्टुम् रुद् : रोदितुम्

Er kunnen geen vaste regels worden opgesteld voor het gebruik van de tussenvoegselklinker -i-. In wezen komt de verdeling van de tussenvoegselklinker bij de infinitief overeen met die van het futurum.

Onder de tot nu toe geleerde wortels zijn de volgende infinitieven bijzonder om te onthouden:

गम् : गन्तुम् प्रच्छ् : प्रष्टुम्

--ra- as hoë graad tot -ṛ- het in die infinitief:

दृश् : द्रष्टुम् सृज् : स्रष्टुम्

De andere wortels met -ṛ- op de voorlaatste plaats hebben facultatief -ra- of -ar-, als ze aniṭ zijn.

23.3. De infinitief (तुमुन्) van de tot nu toe geleerde wortels

अद् 2P अत्तुम् अश् 5Ā अशितुम् । अष्टुम् अस् 2P —
अस् 4P असितुम् आप् 5P आप्तुम् आस् 2Ā आसितुम् इ 2P एतुम् इष् 6P एष्टुम् । एषितुम् कुप् 4P कोपितुम् कृ 8U कर्तुम् कृष् 1P कर्ष्टुम् । क्राष्टुम् कृष् 6U कर्ष्टुम् । क्राष्टुम् क्रुध् 4P कोद्धुम् खाद् 1P खादितुम् गम् 1P गन्तुम् जन् 4Ā जनितुम् जि 1P जेतुम् जीव् 1P जीवितुम् तन् 8U तनितुम् दह् 1P दग्धुम् दिश् 6U देष्टुम् दुष् 4P —
दुह् 2U दोग्धुम् दृश् द्रष्टुम् द्विष् 2U द्वेष्टुम् नी 1U नेतुम् नृत् 4P नर्तितुम् पच् 1U पक्तुम् पद् 4Ā पत्तुम् पा 1P पातुम् पा 2P पातुम् प्रच्छ् 6P प्रष्टुम् बुध् 1U, 4Ā बोधितुम् । बोद्धुम् ब्रू 2U —
भज् 1U भक्तुम् भू 1P भवितुम् मन् 4Ā मन्तुम् मुच् 6U मोक्तुम् मुह् 4P मोहितुम् । मोग्धुम् । मोढुम् मृ 4Ā मर्तुम् यज् 1U यष्टुम् युध् 4Ā योद्धुम् रक्ष् 1P रक्षितुम् रुद् 2P रोदितुम् लभ् 1Ā लब्धुम् लुभ् 4P लोभितुम् वच् 2P वक्तुम् वद् 1P वदितुम् विश् 6P वेष्टुम् वृत् 1Ā वर्तितुम् श्रु 5P श्रोतुम् सद् 1P सत्तुम् सह् 1Ā सहितुम् । सोढुम् सिच् 6U सेक्तुम् सु 5U सोतुम् सृज् 6P स्रष्टुम् स्तु 2U स्तोतुम् स्था 1P स्थातुम् स्मृ 1P स्मर्तुम् हन् 2P हन्तुम्

23.4. Woordelys

समान ३: gelyk

सामान्य n.: Gelykheid, ooreenstemming

अधिक ३ : oortollig, bykomstig, groter, beter, buitengewoon

विशेष m.: Besonderheid, spesifikasie, differentia specifica

23.5. Oefening

A) Die volgende wortels vorm die infinitief sonder verbindende klinker -i-. Vorm die infinitief met inagneming van die klankveranderings vir:

1. आप्
2. इ
3. गम्
4. कृ
5. क्रुध्
6. जि
7. duh (दुह्)
8. दिश्
9. दह्
10. सृज्
11. द्विष्
12. नी
13. पद्
14. पा १
15. पा २
16. भज्
17. कृष्
18. सु
19. मन्
20. मुच्
21. मृ
22. यज्
23. युध्
24. वच्
25. विश्
26. श्रु
27. प्रच्छ्
28. सिच्
29. स्तु
30. स्था
31. स्मृ
32. हन्
33. लभ्
34. अद्
35. दृश्
36. पच्
37. सद्

B) Die volgende wortels vorm die infinitief met verbindende klinker -i-. Vorm die infinitief vir:

1. आस्
2. नृत्
3. रक्ष्
4. रुद्
5. वद्
6. वृत्
7. कुप्

C) Die volgende wortels keuselik met of sonder verbindende klinker:

1. अश्
2. इष्
3. बुध्
4. मुह् (3 vorms!)
5. सह्

D) Vertaal en ontleed die saamgestelde woorde:

नराः स्वर्गं लब्धुं देवान्यज्ञैर्यष्टुमिच्छन्ति ॥१॥ महापुण्यं कृत्वा गतपापजनेन नरकं गन्तुं न शक्यते ॥२॥ फलवन्ति पुण्यानीति सज्जनो ऽधर्मं कर्तुं नेच्छति ॥३॥

Afb.: फलवन्ति पुण्यानीति
ทำบุญ = पुण्यकरणम्, Thailand = ประเทศไทย
(Beeldbron: Details)

सुगतो लोकान्मोक्तुमार्यसत्यान्युपदिशति ॥४॥

Afb.: सुगतो लोकान्मोक्तुमार्यसत्यान्युपदिशति
Chiang Mai, Thailand = เชียงใหม่, ประเทศไทย
(Beeldbron: Besonderhede)

शूद्रजनो ब्राह्मणेन सह अत्tuम (अत्तुम्) नार्हति ॥५॥ लोभसम्पन्ननरा नृत्यन्तीं सम्पन्नरूपदासीं द्रष्टुं गताः ॥६॥ शूद्रया संगत्य ब्राह्मणो यष्टुं नार्हति ॥७॥ धर्मं श्रोतुकामा ब्राह्मणी सपुत्रा गुरुं द्रष्टुं महानगरं गता ॥८॥

C) Vertaal die volgende सुभाषितम् आहारनिद्राभयमैथुनं च सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् । धर्मे हि तेषामधिको विशेषो धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥

Verduideliking: हीन ३: PPP na हा 3: laat staan ; धर्मे = lokatief enkelvoud 'in …'

Afb.: आहारनिद्राभयमैथुनं च
Chittorgarh = चित्तौडगढ
(Beeldbron: Details)

23.6. Hersieningsoefening

Gebruik asseblief geen hulpmiddels nie!

A) Vertaal in Sanskrit:

1. Die vyf (पञ्च) 'martelings' is: onkunde, die valse geloof in die self, gehegtheid, afkeer en vasklou aan die liggaam.

2. Kennis word verkry deur gehoorsaamheid aan 'n leermeester, in ruil vir 'n groot bedrag geld, of in ruil vir ander kennis. Daar is geen vierde manier om kennis te verkry nie.

3. 'n Laaggeestige persoon praat maar handel nie; 'n goeie persoon praat nie, maar handel slegs.

4. Die hulptugwetenskappe van die Veda is: fonetiek, rituele wetenskap, grammatika, semantiek, meetkunde (छन्दस्) en kronologie.

5. Yoga is die staaking van die aktiwiteite van die orgaan van denke.
6. Regverdigheid oorheers, nie onreg nie; waarheid oorheers, nie valsheid nie; geduld oorheers, nie woede nie; God oorheers, nie 'n valse god nie. (Passief)

7. Die 'staf' bewerkstellig die verkryging en veilige besit van filosofie, die Veda's en ekonomie. Die hantering van hierdie staf is politiek.

Afb.: दण्डनीतिः
Manmohan Singh = ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ = मनमोहन सिंह, Hoofminister van Indië = भारत के प्रधानमन्त्री, sedert 2004
(Beeldbron: Details)

8. Vrou, seun en slaaf—hierdie drie (त्रयस्) is, volgens tradisie, sonder besittings. Wat hierdie drie ook al verwerf, behoort aan die een tot wie hulle behoort.

9. Moskiete begeer 'n wond, heersers begeer besittings, die nederiges begeer twis, die deugsaamdes begeer vrede.

10. Die spesifieke plig van 'n Brahmin is: studie, onderrig, die uitvoering van offers as die offeraar, die uitvoering van offers namens ander, gee en ontvang; dié van 'n Kshatriya is: studie, die uitvoering van offers as die offeraar, gee, die verdien van 'n bestaan deur wapens, die beskerming van lewende wesens; dié van 'n Vaishya: studie, die uitvoering van offers as die offeraar, gee, boerdery, veeteelt en handel; dié van 'n Śūdra: gehoorsaamheid aan die Tweegeborenes, ekonomiese aktiwiteit, en die werk (कर्म) van ambagsmanne en vermaaklikes.

11. Verheldering van die bewussyn ontstaan deur die meditasie-ontwikkeling van liefdevolle vriendelikheid, deernis, meegevoelende vreugde en gelymoedigheid, wat geluk en lyding, goed en kwaad as voorwerpe het.

12. Die armes het baie seuns, al begeer hulle hulle nie. Die rykes het geen seuns nie. Vreemd is die werkinge van die noodlot.
13. Wie sou nie betower word deur 'n vrou se liggaam (वपुस् n.) met 'n slanke middel, breë heupe, rooi lippe, swart oë, 'n putvormige navel en stewig borste nie?

B) Bepaal क्षत्रिया f. in al die gevalle wat jy ken.

C) Gee die stamvorme (d.w.s. teenwoordige tydklas, modus, 3de persoon enkelvoud teenwoordige aanwysende, 3de persoon enkelvoud passief, voltooide deelwoord, absolutiewe, infinitief) vir die volgende werkwoorde:

१. सह् २. पा (2x)

३. वच् ४. हन् ॥