Lesing 50

50.1. Nominaalvorming: gereelde vergelyking

Die gereelde vergelyking in Sanskrit word gevorm met die तद्धित-suffixe

• -तर (vroulik: तरा) in die "komparatief"
• तम (vroulik: तमा) in die "superlatief"

Hierdie suffixe word by adjektiewe aan die manlike stam geheg. By selfstandige naamwoorde met stamafwisseling word hulle aan die swakke stam geheg, wat dieselfde vorm het as voor die uitgang -su van die lokatief (पञ्चमी) meervoud.

Afbeelding: लोकस्योत्तमो गिरिः सगरमाथा = ཇོ་མོ་གླང་མ = 珠穆朗玛峰 = Mount Everest
(Beeldbron: Details)

Betekenis:

Die "komparatief" beteken, as daar geen vergelykde voorwerp uitgedruk word nie: "redelik, baie, te":

bv. सुचितर 3 "redelik rein", "baie rein", "te rein"

As 'n vergelykde voorwerp uitgedruk word, staan dit in die ablatief (पञ्चमी). Komparatief + ablatief stem ooreen met die vergelyking met "as" in Afrikaans.

bv. देवदत्ताद्रामो धीमत्तरः = letterlik: "van Devadatta af gesien is Rāma meer insigvol" = "Rāma is insigvoller as Devadatta"

Die "superlatief" beteken, as daar geen vergelykde voorwerp uitgedruk word nie: "uiters, baie":

bv. सत्तम 3 (van सन्त्) "uiters goed, baie goed"

As 'n vergelykde voorwerp uitgedruk word, staan dit in die genitief (षष्ठी) ("van", "onder") en die superlatief stem ooreen met die Duitse superlatief (oerhoogste trap):

bv. द्विजानां सत्तमः = "die beste van die tweemaal-geborenes"

Die agtervoegsels -तर en -तम kan nie net aan byvoeglike naamwoorde geheg word nie, maar ook aan selfstandige naamwoorde, onverbuigbare woorde en selfs werkwoordvorme:

Voorbeelde:

गजतम m. 'die beste olifant' (गज) (ook 'n titel vir die Boeddha)

गोतम m. "die grootste os" (गो) of: "die rykste in vee"

उद् indeksale "op", "hoër" » उत्तर 3 "hoogste" » उत्तम 3 "hoogste"

Wanneer hierdie agtervoegsels aan 'n werkwoordvorm geheg word, verskyn hulle altyd in die byvoegselvorm:

• -तराम्
• -तमाम्

Voorbeelde:

पचतितराम् "hy/sy/dit kook beter"

पचतितमाम् "hy/sy/dit kook die beste"

Hierdie agtervoegsels neem ook hierdie vorm aan wanneer hulle aan 'n onbuigbare woord vasgemaak word en die afgeleide woord adverbiaal gebruik word:

bv. सुतराम् (na सु) "op 'n beter manier" (byvoeglik)

Fig.: का पचतितमाम्
Lisu = 傈僳族, अरुणाचल प्रदेश
(Beeldbron: Details)

50.2. Woordelys

ध्रुव 3: stewig, onveranderlik

निषेक m.: besprinkeling, bemesting, vloeistof, ejakulaat, seremonie van bevrugting

पण्डित 3: slim, wys, geleerd

मन् + अव 4Ā अवमन्यते : om te verwaarloos, om te verag

मन्त्रिन् 3: adviserende; m.: raadgewer, raadslid, minister

Figuurlik: मन्त्री
Kapil Sibal (1948–), Unie-minister in die Ministerie van Wetenskap en Tegnologie en die Ministerie van Aardwetenskappe (sedert 2006)
(Beeldbron: Details)

रहस् n.: geheim, eensaamheid

रिष् 1P रिषति 4P रिष्यति : benadeel word, misluk, beskadig

Perf. II रिरेष, रिरिषुर्
Fut. रेषिष्यति
Pass. रिष्यते
Kaus. रेषयति
PPP रिष्ट

लुप् 6U लुम्पति : breek, vernietig

Perf. II लुलोप, लुलुपे
Fut. लोप्स्यति
Pass. लुप्यते
Kaus. लोपयति
PPP लुप्त
Inf. लोप्तुम्
Gerundiv लुप्य । लोप्य

विधि m.: ook: lot (aan विधा)

वृष् 1P वर्षति : reën (meestal met 'n कर्तृ -- 'n god of wolk)

Perf. II ववर्ष, ववृषुर्
Fut. वर्षिष्यति
Pass. वृष्यते
Kaus. वर्षयति
PPP वृष्ट
Inf. वर्षितुम्
Absol. वर्षित्वा । वृष्ट्वा
Absol.-वृष्य

Afbeelding: महामेघो वर्षिष्यति
Aankoms van die moesson, Bangalore ಬೆಂಗಳೂರು
(Beeldbron: Details)

संयक् Adv.: reg, waaragtig, op die gepaste manier ; deeglik, volledig

आदित्य m.: son ; mv.: Āditya : 'n spesifieke klas gode

Afbeelding: आदित्यः
(Beeldbron: Details)

सर्व 3: elkeen, almal

Deklinasie soos यद् (uitsondering: Nom.Akk.sg.Neutrum)

	Enkelvoud एकवचनम्				Meervoud बहुवचनम्
	Maskulinum पुंस्	Neutrum नपुंसकम्	Femininum स्त्री	Maskulinum पुंस्	Neutrum नपुंसकम्	Femininum स्त्री
1. Nominatief १. प्रथमा	सर्वस्	सर्वम्	सर्वा	सर्वे	सर्वाणि	सर्वास्
2. Akkusatief २. द्वितीया	सर्वम्	सर्वम्	सर्वाम्	सर्वान्	सर्वाणि	सर्वास्
3. Instrumentalis ३. तृतीया	सर्वेण		सर्वया	सर्वैस्
4. Datief ४. चतुर्थी	सर्वस्मै		सर्वस्यै	सर्वेभ्यस्
5. Ablatief ५. पञ्चमी	सर्वस्मात्		सर्वस्यास्	सर्वेभ्यस्
6. Genetief ६. षष्ठी	सर्वस्य		सर्वस्यास्	सर्वेषाम्
7. Lokatief ७. सप्तमी	सर्वस्मिन्		सर्वस्याम्	सर्वेषु

वै : Deelwoord wat die voorafgaande woord beklemtoon: werklik, inderdaad, maar

इह Byw.: hier, hier op aarde, hier; nou. Voor selfstandige naamwoorde in die lokatiwus (षष्ठी) sinoniem met अस्मिन्, अस्याम् कल्प m: wet, gebruik, ritueel; wereld-ouderdom (verwant aan कॢप्)

कल्याण 3 (v.: कल्याणी) :pragtig

Fig.: कल्याणी
(Beeldbron: Details)

कु- : as die eerste element van samestellings: swak

Fig.: कुनगरम् धारावी, मुंबई
(Beeldbron: Details)

चक्ष् 2Ā चष्टे 2de pers. Ā चड्ढ्वे : om te sien

Perf. चचक्षे
nie in die ander tye gebruik nie

चक्ष् + प्र 2Ā प्रचष्टे : om te vertel, om te oorweeg, om te noem

देश m.: plek, plek, land, streek

50.3. Vertalingsopdrag

A) Om die afleiding te hersien: die volgende vers bevat al die enkelvoudige afleidingsvorme van गुरु m.:

गुरुरेव गतिर्गुरुमेव भजे गुरुणैव सहास्मि नमो गुरवे । न गुरोः परमं शिशुरस्मि गुरोर् मतिरस्ति गुरौ मम पाहि गुरो ॥

Fig.: गुरुमेव भजे
Ganeshpuri, 80 km van Mumbai (मुंबई)
(Beeldbron: Details)

B) Vertaal:

मनुस्मृति ४, १७८

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मार्गम् तेन गच्छन्न रिष्यते ॥१॥

मनुस्मृति ३, ६३

कुविवाहैः क्रियालोपैर् वेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥२॥

मनुस्मृति ३, ६०

संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । यस्मिन्नेव कुले नित्यम् कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥३॥

मनुस्मृति ३, ७५ - ७६: Oor die noodsaaklikheid van offer

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् दैवे चैवेह कर्मणि । दैवे कर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम् ॥४॥ अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर् वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥५॥

योगसूत्र २, १६ - १७

हेयं दुःखमनागतम् ॥६॥
द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥७॥

Verduideliking:
द्रष्टृदृश्ययोः : Genitief-lokatief, manlik, onbepaalde vorm, dual (dvandva)

कौटिलीयार्थशास्त्र १, १५: Oor die koning se raadgewers

न किंचिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयानमतम् । बालस्याप्यर्थवद्वाक्यम् उपयुन्जीत पाण्डितः ॥८॥

मनुस्मृति २, १४० - १४२: Definisie van आचार्य, उपाध्याय, गुरु

उपनीय तु यः शिष्यं वेदमधापयेत्द्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यां प्रचक्षते ॥९॥ एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । यो ऽध्यापयति वृत्त्यर्थम् उपाध्यायः स उच्यते ॥१०॥ निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते ॥११॥

Verduidelikings:
निषेकादीनि: Nominatief, Akkusatief, meervoud, onbepaalde vorm