Lekcija 50

50.1. Nominalna tvorba: pravilno stupnjevanje

Pravilno stupnjevanje se u sanskrtu vrši uz pomoć तद्धित sufiksa

• -तर (ž. rod: तरा) u "komparativu"
• तम (ž. rod: तमा) u "superlativu"

Ovi se sufiksi pridodaju muškom korenu priložnih imenica. Kod imenica sa promenom osnove pridodaju se slaboj osnovi, koja ima oblik kao pre nastavka -su lokativa (पञ्चमी) množine.

Slika: लोकस्योत्तमो गिरिः सगरमाथा = ཇོ་མོ་གླང་མ = 珠穆朗玛峰 = Mount Everest
(Izvor slike: Detalji)

Značenje:

"Komparativ" znači, ako nije izražen upoređeni predmet: "prilično, veoma, previše":

npr. सुचितर 3 "prilično čist", "veoma čist", "previše čist"

Ako je izražen upoređeni predmet, on stoji u ablativu (पञ्चमी). Komparativ + ablativ odgovara stupnjevanju sa "od" na nemačkom.

npr. देवदत्ताद्रामो धीमत्तरः = dosl.: "gledano od Devadatte, Rāma je razumniji" = "Rāma je razumniji od Devadatte"

"Superlativ" znači, ako nije izražen upoređeni predmet: "najviše, veoma":

npr. सत्तम 3 (od सन्त्) "najbolji, veoma dobar"

Ako je izražen upoređeni predmet, on stoji u genitivu (षष्ठी) ("od", "među"), a superlativ odgovara nemačkom superlativu (najviši stepen):

npr. द्विजानां सत्तमः = "najbolji među dvaput rođenima"

The suffixes -तर and -तम can attach not only to adjectives, but also to nouns, indeclinables, and even verbal forms:

Examples:

गजतम m. "the best elephant" (गज) (also a designation of the Buddha)

गोतम m. "the greatest ox" (गो) or: "richest in cattle"

उद् Indecl. "on", "upwards" » उत्तर 3 "higher" » उत्तम 3 "highest"

When these suffixes attach to a verbal form, they always appear in the adverbial form:

• -तराम्
• -तमाम्

Examples:

पचतितराम् "he/she/it cooks better"

पचतितमाम् "he/she/it cooks best"

This form do these suffixes also have when they attach to an indeclinable and the derived word is used adverbially:

e.g. सुतराम् (to सु) "in a better way" (adverbial)

Fig.: का पचतितमाम्
Lisu = 傈僳族, अरुणाचल प्रदेश
(Image source: Details)

50.2. Word List

ध्रुव 3: firm, unchangeable

निषेक m.: sprinkling, fertilization, fluid, ejaculate, ceremony at conception

पण्डित 3: clever, wise, learned

मन् + अव 4Ā अवमन्यते : to disregard, to despise

मन्त्रिन् 3: advisory ; m.: advisor, councilor, minister

Fig.: मन्त्री
Kapil Sibal (1948 -), Union minister in Ministry of Science and Technology and Ministry of Earth Sciences (since 2006)
(Image source: Details)

रहस् n.: secret, solitude

रिष् 1P रिषति 4P रिष्यति : to be damaged, to fail, to injure

Perf. II रिरेष, रिरिषुर्
Fut. रेषिष्यति
Pass. रिष्यते
Kaus. रेषयति
PPP रिष्ट

लुप् 6U लुम्पति : break, destroy

Perf. II लुलोप, लुलुपे
Fut. लोप्स्यति
Pass. लुप्यते
Kaus. लोपयति
PPP लुप्त
Inf. लोप्तुम्
Gerundiv लुप्य । लोप्य

विधि m.: also: fate (to विधा)

वृष् 1P वर्षति : to rain (mostly with a कर्तृ -- a god or a cloud)

Perf. II ववर्ष, ववृषुर्
Fut. वर्षिष्यति
Pass. वृष्यते
Kaus. वर्षयति
PPP वृष्ट
Inf. वर्षितुम्
Absol. वर्षित्वा । वृष्ट्वा
Absol.-वृष्य

Fig.: महामेघो वर्षिष्यति
Arrival of the monsoon, Bangalore ಬೆಂಗಳೂರು
(Image source: Details)

संयक् Adv.: correctly, truly, in the proper manner ; thoroughly, completely

आदित्य m.: sun ; pl.: Āditya : a specific class of gods

Fig.: आदित्यः
(Image source: Details)

सर्व 3: each, all

Declension like यद् (exception: Nom.Acc.sg.Neuter)

	Singular एकवचनम्				Plural बहुवचनम्
	Masculine पुंस्	Neuter नपुंसकम्	Feminine स्त्री	Masculine पुंस्	Neuter नपुंसकम्	Feminine स्त्री
1. Nominative १. प्रथमा	सर्वस्	सर्वम्	सर्वा	सर्वे	सर्वाणि	सर्वास्
2. Accusative २. द्वितीया	सर्वम्	सर्वम्	सर्वाम्	सर्वान्	सर्वाणि	सर्वास्
3. Instrumental ३. तृतीया	सर्वेण		सर्वया	सर्वैस्
4. Dative ४. चतुर्थी	सर्वस्मै		सर्वस्यै	सर्वेभ्यस्
5. Ablative ५. पञ्चमी	सर्वस्मात्		सर्वस्यास्	सर्वेभ्यस्
6. Genitive ६. षष्ठी	सर्वस्य		सर्वस्यास्	सर्वेषाम्
7. Locative ७. सप्तमी	सर्वस्मिन्		सर्वस्याम्	सर्वेषु

वै : Particle, which emphasizes the preceding word: indeed, truly, but

इह Adv.: here, here on earth, hither; now. Before nouns in the locative (षष्ठी) synonymous with अस्मिन्, अस्याम् कल्प m: ordinance, custom, ritual; World period (to कॢप्)

कल्याण 3 (f.: कल्याणी) :beautiful

Fig.: कल्याणी
(Image source: Details)

कु- : as the first member of compounds: bad

Fig.: कुनगरम् धारावी, मुंबई
(Image source: Details)

चक्ष् 2Ā चष्टे 2.pl. Ā चड्ढ्वे : to see

Perf. चचक्षे
not used in other tenses

चक्ष् + प्र 2Ā प्रचष्टे : to tell, to consider as, to name

देश m.: place, spot, land, region

50.3. Translation Exercise

A) For review of declension: the following verse contains all singular declension forms for गुरु m.:

गुरुरेव गतिर्गुरुमेव भजे गुरुणैव सहास्मि नमो गुरवे । न गुरोः परमं शिशुरस्मि गुरोर् मतिरस्ति गुरौ मम पाहि गुरो ॥

Fig.: गुरुमेव भजे
Ganeshpuri, 80 km from Mumbai (मुंबई) away
(Image source: Details)

B) Translate:

मनुस्मृति ४, १७८

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायात्सतां मार्गम् तेन गच्छन्न रिष्यते ॥१॥

मनुस्मृति ३, ६३

कुविवाहैः क्रियालोपैर् वेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥२॥

मनुस्मृति ३, ६०

संतुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । यस्मिन्नेव कुले नित्यम् कल्याणं तत्र वै ध्रुवम् ॥३॥

मनुस्मृति ३, ७५ - ७६: On the Necessity of Sacrifice

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् दैवे चैवेह कर्मणि । दैवे कर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम् ॥४॥ अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर् वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥५॥

योगसूत्र २, १६ - १७

हेयं दुःखमनागतम् ॥६॥
sig[द्रष्टृदृश्ययोः] संयोगो हेयहेतुः ॥७॥

Explanation:
द्रष्टृदृश्ययोः : Gen.Loc.m.n.f.Dual (Dualdvandva)

कौटिलीयार्थशास्त्र १, १५: On the King's Advisors

न किंचिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयानमतम् । बालस्याप्यर्थवद्वाक्यम् उपयुन्जीत पाण्डितः ॥८॥

मनुस्मृति २, १४० - १४२: Definition of आचार्य, उपाध्याय, गुरु

उपनीय तु यः शिष्यं वेदमधापयेत्द्द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यां प्रचक्षते ॥९॥ एकदेशं तु वेदस्य वेदाङ्गान्यपि वा पुनः । यो ऽध्यापयति वृत्त्यर्थम् उपाध्यायः स उच्यते ॥१०॥ निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । संभावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते ॥११॥

Explanations:
निषेकादीनि : Nom.Acc.pl.Neuter