Latihan 51

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२: आश्रमधर्मः

गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगाित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ॥ ९ ॥

Seorang rumah tangga harus:

• memiliki mata pencaharian yang sesuai dengan dharma spesifiknya
• menjalin aliansi pernikahan dengan orang-orang dari status yang sama dari gotra (Ṛṣi) berbeda
• melakukan hubungan intim dengan istrinya selama periode subur mereka
• menghormati dewa, leluhur, dan tamu
• bersikap dermawan terhadap mereka yang bergantung padanya
• dan memakan sisa makanan.

ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ॥ १० ॥

Seorang siswa Weda yang selibat harus:

• mempelajari Weda
• secara ritual merawat api
• melaksanakan upacara percikan air suci
• menjaga sumpah untuk hidup dari makanan sedekah
• tinggal bersama dan merawat Ācārya-nya hingga kematian guru, atau bersama putra sang guru atau sesama siswa.

वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ॥ ११ ॥

Seorang pertapa hutan harus:

• hidup sebagai brahmachari (selibat)
• tidur di atas tanah
• menguncir rambutnya dan memakai kulit rusa
• melakukan korban api dan upacara percikan air suci (sprinkling rites)
• menghormati dewa, leluhur, dan tamu
• hidup dari hasil hutan.

प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥ १२ ॥

Seorang pertapa pengembara tanpa rumah harus:

• menaklukkan inderanya
• tidak melakukan hal baru apa pun
• tanpa memiliki apapun
• melepaskan segala keterikatan
• menepati sumpah untuk hidup dari sedekah makanan
• berdiam di banyak tempat di alam liar
• murni secara batin dan lahir.

---

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७: Tentang perlunya memperhatikan वर्णश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् ।
स्वधर्मं संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १६ ॥

व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः ।
त्रय्याभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥ १७ ॥

Oleh karena itu, raja tidak boleh menyebabkan makhluk menyimpang dari dharma spesifik mereka. Karena siapa pun yang memenuhi dharma spesifik mereka bersukacita setelah kematian dan dalam kehidupan ini. Ketika tata cara orang-orang mulia ditegakkan, ketika kasta dan tahap-tahap kehidupan dibuat permanen, maka dunia yang dilindungi oleh tiga Weda hidup dengan damai dan tidak binasa.

---

३. बाण (७. Jhdt. n. Chr.): कादम्बरी

Pertimbangan Sang Nuri वैशम्पायन tentang kehidupan seorang pemburu:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातममूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥

Dan sampai pada kesadaran saya: Aduhai, hidup mereka [para pemburu itu] terutama terdiri dari kekeliruan, dan tingkah laku mereka dicela oleh orang-orang baik. Demikianlah: Mereka menganggap pemberian daging manusia sebagai agama yang benar; makanan mereka terdiri dari mad honey, daging, dan sejenisnya, yang dicela oleh orang-orang baik; usaha mereka adalah berburu; kitab suci mereka adalah jeritan serigala; burung hantu adalah guru kebaikan dan kejahatan mereka; kebijaksanaan mereka adalah ornitologi; sekutu mereka adalah anjing-anjing; wilayah mereka berada di hutan-hutan kosong; festival mereka adalah mabuk-mabukan; teman-teman mereka adalah busur yang melakukan perbuatan kejam; rekan-rekan mereka adalah anak panah yang ujungnya diolesi racun seperti ular; lagu mereka membawa kehancuran pada buruan yang bingung; wanita-wanita mereka adalah gadis-gadis muda curian orang lain; mereka tinggal bersama harimau-harimau kejam; dengan darah hewan mereka menyembah para dewa; mereka mempersembahkan daging sebagai hadiah korban; mereka hidup dari rampasan; perhiasan mereka adalah batu permata ular; mereka menggosok anggota tubuh dengan getah jantan gajah hutan; setiap hutan tempat mereka menetap, mereka cabut sampai akar – Saat saya sedang merenungkan hal ini, Jenderal Śabara masuk.

Fig.: Hunter
(Image source: Details)

---

४. Kommentar भानुचन्द्र (१६. Jhdt.)

[Komentar pada bagian sebelumnya dari कादम्बरी]:

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेtuभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ye मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चिन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥

Sanskerta Akademis

Sebagai pengantar awal ke dalam bahasa Sanskerta komentar, berikut ini sesuai:
Tubb, Gary A. & Boose, Emery R.: Scholastic Sanskrit: A Handbook for Students. New York: American Institute of Buddhist Studies, 2007.

Fig.: Scholastic Sanskrit
(Image source: Details)