पाठ १२
A) लेखन ७, अभ्यास A में सक्रिय वाक्यों से, वर्तमान काल के कर्मणि प्रयोग (PPP) का निर्माण करें, अकर्मक क्रियाओं और गति के क्रियाओं के लिए वर्तमान काल के सक्रिय वाक्य बनाएं।
१. ब्राह्मणेन देव इष्टः । देवीष्टा । विष्णुरिष्टः । ब्राह्मणेनाग्निरिष्टः । देवतेष्टा ।
२. guruṇā phalaṃ khāditam.
गुरुणा फलं खादितम् ।
३. sādhuḥ svargaṃ gataḥ.
साधुः स्वर्गं गतः ।
४. śūdrā narakaṃ gatā.
शूद्रा नरकं गता ।
५. śūdro jitaḥ ॥
शूद्रो जितः ॥
B) लेखन १०, अभ्यास A में क्रिया रूपों से संबंधित PPP का निर्माण करें। ध्यान दें कि sṛjati जैसे रूप के लिए PPP तीनों लिंगों में उपस्थित होते हैं।
- sṛjati सृजति : सृष्टः ३ (सृष्टः । सृष्टा । सृष्टम्)
- yudhyate युध्यते : युद्धः ३
- bhavanti भवन्ति : भूताः ३ (भूताः । भूताः । भूतानि)
- yajati यजति : इष्टः ३
- nṛtyati नृत्यति : नृत्तः ३
- nayanti नयन्ति : नीताः ३
- smarati स्मरति : स्मृतः ३
- śṛṇvanti शृण्वन्ति : श्रुताः ३
- pāśyati पश्यति (कर्मणि dṛś से बनाया जाता है!) : दृष्टः ३
- jayanti जयन्ति : जिताः ३
- kurvate कुर्वते : कृताः ३
- āpnuvanti आप्नुवन्ति : आप्ताः ३
- viśati विशति : विष्टः ३
- khādanti खादन्ति : खादिताः ३
- sunoti सुनोति : सुतः ३
- gacchati गच्छति : गतः ३
- manyante मन्यन्ते : मताः ३
- labhante लभन्ते : लब्धाः ३
- rakṣanti रक्षन्ति : रक्षिताः ३
- vadanti वदन्ति : उदिताः ३
- pṛcchanti पृच्छन्ति : पृष्टाः ३
- tanvanti तन्वन्ति : तताः ३
C) लेखन १०, अभ्यास C में वाक्यों को कर्मणि में अतीत काल में बदलें।
1. brāhmaṇo devīm yajati. ब्राह्मणो देवीं यजति
ब्रामणेन देवीष्टा ।
2. sādhuḥ svargaṃ gacchati. साधुः स्वर्गं गच्छति
साधुः स्वर्गं गतः ।
3. śūdraṃ jayati. शूद्रं जयti
शूद्रो जितः ।
4. guruḥ phalāni khādati. गुरुः फलानि खादति
गुरुणा फलानि खादितानि ।
5. gurūñchṛṇoti. गुरूञ्छृणोति
ग्रुरवः श्रुताः ।
6. ko 'gniṃ paśyati. को ऽग्निं पश्यति
केनाग्निर्दृष्टः ।
7. ayaṃ kavirmantraṃ smarati. अयं कविर्मन्त्रं स्मरति
अनेन कविना मन्त्रः स्मृतः ।
8. iyaṃ devī kṣatriyā rakṣati. इयं देवी क्त्रिया रक्षति
अनया देव्या क्षत्रिया रक्षिताः ।
9. kṣatriyā viṣṇuṃ yajante. क्षत्रिया विष्णुं यजन्ते (2 संभावनाएं)
क्षत्रियैर्विष्णुरिष्टः । क्षत्रियाभिर्विष्णुरिष्टः ।
10. brāhmaṇo 'gniṃ karoti. ब्राह्मणो ऽग्निं करोति
ब्राह्मणेनाग्निः कृतः ।
11. vaiśyā imaṃ grāmaṃ gacchanti. वैश्या इमं ग्रामं गच्छन्ति
वैश्या इमं ग्रामं गताः ।
12. ete gurūṃstu śṛṇvanti. एते गुरूंस्तु शृण्वन्ति
एतैर्गुरवस्तु श्रुताः ।
13. sādhuḥ svargamāpnoti. साधुः स्वर्गमाप्नोति
साधुना स्वर्ग आप्ताः ।
14. brāhmāṇāḥ somaṃ sunvanti. ब्राह्मणाः सोमं सुन्वन्ति
ब्राह्मणैः सोमः सुतः ।
15. paśūṃllabhate. पशूल्ंलभते
पशवो लब्धाः ।
16. ke yodhāḥ kṣatriyaiḥ saha yudhyante. के योधाः क्षत्रियैः सह युध्यन्ते
कैर्योधैः क्षत्रियैः सह युद्धम् ।
अभिव्यक्ति: ब्राह्मणो ऽग्निं करोति
(चित्र स्रोत: विवरण)