Lesson 49

49.1. Formation of the Imperative (लोट्) athematic present stems (continuation)

49.1.1. Seventh Present Class (रुधादि)

युज् 7U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	युनजानि yu-na-j-āni	युनजाम	युनजै	युनजामहै
2nd Person मध्यमः	युङ्ग्धि yu-n-j + dhi युङ्धि	युङ्क्त युङ्त	युङ्क्ष्व	युङ्ग्ध्वं युङ्ध्वम्
3rd Person प्रथमः	युनक्तु yu-na-j + tu	युञ्जन्तु	युङ्क्ताम् यु्ङ्ताम्	युञ्जताम्

रुध् 7U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	रुणधानि ru-ṇa-dh-āni	रुणधाम	रुणधै	रुणधामहै
2nd Person मध्यमः	रुन्द्धि	रुन्द्ध	रुन्त्स्व	रुन्द्ध्वम्
3rd Person प्रथमः	रुणद्धु	रुन्धन्तु	रुन्द्धाम्	रुन्धताम्

49.1.2. Fifth Present Class (स्वादि)

The 2.sg. Imperative is endingless for roots of the 5th and 8th classes, where only a consonant precedes the final -u of the suffix.

सु 5U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	सुनवानि	सुनवाम	सुनवै	सुनवाम
2nd Person मध्यमः	सुनु	सुनुत	सुनुष्व	सुनुध्वम्
3rd Person प्रथमः	सुनोतु	सुन्वन्तु	सुनुताम्	सुन्वताम् su-nu + atām

आप् 5P

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	आप्नवानि	आप्नवाम
2nd Person मध्यमः	आप्नुहि	आप्नुत
3rd Person प्रथमः	आप्नोतु	आप्नुवन्तु

49.1.3. Eighth Present Class (तनादि)

तन् 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	तनवानि	तनवाम	तनवै	तनवामहै
2nd Person मध्यमः	तनु	तनुत	तनुष्व	तनुध्वम्
3rd Person प्रथमः	तनोतु	तन्वन्तु	तनुताम्	तन्वताम्

कृ 8U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	करवाणि	करवाम	करवै	करवामहै
2nd Person मध्यमः	कुरु	कुरुत	कुरुष्व	कुरुध्वम्
3rd Person प्रथमः	करोतु	कुर्वन्तु	कुरुताम्	कुर्वताम्

49.1.4. Ninth Present Class (क्र्यादि)

क्री 9U

	परस्मैपदम्		आत्मनेपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	क्रीणानि krī-ṇā + āni	क्रीणाम	क्रीणै krī-ṇā + ai	क्रीणामहै
2nd Person मध्यमः	क्रीणीहि	क्रीणीत	क्रीणीष्व	क्रीणीध्वम्
3rd Person प्रथमः	क्रीणातु	क्रीणन्तु krī-ṇ-antu	क्रीणीताम्	क्रीणताम्

Roots of the 9th class, which end in a consonant, replace the final -nī-hi of the 2.sg.P imperative with -āna

ग्रह् 9U

	परस्मैपदम्
	एकवचनम्	बहुवचनम्
1st Person तृतीयः	गृह्णानि	गृह्णाम
2nd Person मध्यमः	गृहाण	गृह्णीत
3rd Person प्रथमः	गृह्णातु	गृहणन्तु

49.2. Declension of nominal stems ending in -as, -is, -us

Neuters (नपुंसक)

	मनस् n. "thought"	हविस् n. "sacrificial offering"	चक्षुस् n. "eye"
एकवचनम्
प्रथमा, द्वितिया, आमन्त्रितम्	मनस्	हविस्	चक्षुस्
तृतीया	मनसा	हविषा	चक्षुषा
चतुर्थी	मनसे	हविषे	चक्षुषे
पञ्चमी	मनसस्	हविषस्	कक्षुषस्
षष्ठी	मनसस्	हविषस्	चक्षुषस्
सप्तमी	मनसि	हविषि	चक्षुषि
बहुवचनम्
प्रथमा, द्वितिया, आमन्त्रितम्	मनांसि	हवींषि	चक्षूंषि
तृतीया	मनोभिस्	हविर्भिस्	चक्षुर्भिस्
चतुर्थी	मनोभ्यस्	हविर्भ्यस्	चक्षुर्भ्यस्
पञ्चमी	मनोभ्यस्	हविर्भ्यस्	चक्षुर्भ्यस्
षष्ठी	मनसाम्	हविषाम्	चक्षुषाम्
सप्तमी	मनस्सु मनःसु	हविष्षु हविःषु	चक्षुष्षु चक्षुःषु

Masculines (पुंस्) and Feminines (स्त्री)

Most cases are बहुव्रीहि with a -s stem (originally neuter) in the second member.

	सुमनस् 3 "of good thinking, benevolent	दीर्घायुस् 3 "long-lived"
एकवचनम्
प्रथम	सुमनास्	दीर्घायुस्
द्विटिया	सुमनसम्	दीर्घायुषम्
आमन्त्रितम्	सुमनस्	दीर्घायुस्

Remaining cases of the singular like neuter

	सुमनस् 3	दीर्घायुस् 3
बहुवचनम्
प्रथमा, द्वितिया, आमन्त्रितम्	सुमनसस्	दीर्घायुषस्

Remaining cases of the plural like neuter

49.3. Nominal formation: कृत्-suffix -as neuter

With the कृत्-suffix -as neuter, numerous nouns are formed. Mostly they are abstracts or nomina actionis (words that denote the action).

Short vowel of the root before a simple consonant as well as final root vowel appear in the strong grade.

Examples:

Root	Noun on -as
मन् 4Ā "to think"	मनस् n. "thinking, thought, organ of thinking"
नम् 1P "to bend"	नमस् n. "bowing, reverence"
चित् 1P "to perceive, to think"	चेतस् n. "insight"

Nouns on -is and -us are relatively rare.

Fig.: नमस्ते
(Image source: Details)

49.4. Word list

दीर्घ 3: long

ह्रस्व 3: short

आयुस् n.: lifetime (the full lifespan that one can live, if nothing comes in between) ;

thereof:

आयुर्वेद m.: the traditional medical system of India

see:

Carakasaṃhitā: Selected Texts from the Carakasaṃhitā / translated and explained by Alois Payer (1944–). -- 0. Introduction. -- URL: http://www.payer.de/ayurveda/caraka0001.htm

क्षिप् 6P क्षिपति : to throw, to hurl

Perf. II चिक्षेप, चिक्षेपिथ, चिक्षिपुर्
Fut. क्षेप्स्यति
Pass. क्षिप्यते
Kaus. क्षेपयति
PPP क्षिप्त
Inf. क्षेप्तुम्
Absol. -क्षिप्य
Gerundiv: क्षेप्य

त्वर् 1Ā त्वरते : to hasten

Perf. Vc तत्वरे
Fut. त्वरिष्यते
Pass. त्वर्यते
Kaus. त्वरयति
PPP त्वरित । तू्र्ण
Inf. त्वरितुम्

द्रुह् 4P द्रुह्यति : to harm

Perf. II दुद्रोह, दुद्रुहुर्
Fut. द्रोहिष्यति । ध्रोक्ष्यति
Pass. द्रुह्यते
Kaus. द्रोहयति
PPP द्रुग्ध । द्रूढ
Inf. द्रोग्धुम्

कुलूहल n.: curiosity, interest

Fig.: कुलूहलम्
(Image source: Details)

कृत्स्न 3: whole, complete

परिचय m.: acquaintance

कला f.: art, skill

Fig.: उत्तमा काला शिवो नटराजा, 11th century
(Image source: Details)

वर m.n.: wish, desire

उत Indecl.: and, also, or

विहंग m.: bird ("going into the air स् dream - विह")

Fig.: विहंगः
(Image source: Details)

वेष m.: garment, appearance, exterior

Fig.: वेषः वाराणस्याम्
(Image source: Details)

छन्न n.: covering, hiding place

पञ्जर n.: cage

Fig.: पञ्जरम्
Fortune teller with parrot in cage: the parrot draws slips of paper on which fate is written Mysore
(Image source: Details)

चाण्डाल । चण्डाल m.: lowest caste of the Dalits

स्वयम् Indecl.: by itself, of its own accord

अवनि f.: earth

मुहूर्त m.,n.: moment, instant, right moment

ध्यै 1P ध्यायति : to imagine, to think

Perf. IV दध्यौ
Fut. ध्यास्यति
Pass. ध्यायते
Caus. ध्यापयति
PPP ध्यात
Inf. ध्यातुम्
Gerundiv ध्येय

आदर m.: consideration, attention, respect

Fig.: सादरः
Amritsar = ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
(Image source: Details)

कुतुक n. = कुलूहल n.

परम 3: farthest, highest ; पञ्चम्या : better than, higher than

शिशु m.: child, young one

Fig.: गजशिशुः
Sri Lanka
(Image source: Details)

49.5. Morphology Review Exercise

Determine the following forms:

1. गृहाणि
2. नमानि
3. नामानि
4. नामनि
5. मत्यै
6. मन्यै
7. मान्यै
8. मान्यैः
9. अहम्
10. अहन्
11. आत्थ
12. आत्त
13. आध्वम्
14. अत्थ
15. ते
16. स्थ
17. तस्थ
18. तस्य
19. दाता
20. तता
21. तथा
22. तदा
23. तुद
24. शेकिथ
25. अनृतम्
26. अदूष्यः
27. अदुष्यः
28. त्वत्
29. यदि
30. यति
31. याति
32. यातुः
33. यतः
34. यातः
35. आसीथाः
36. वक्थ
37. बन्धनीय
38. गायी
39. मय्हम्

49.6. Translation Exercise

बान (7th cent. CE): कादम्बरी, ed. M. R. Kale, 1968, p. 35f.

Questions of the King शूद्रक from विदिशा to the Parrot वैशम्पायन:

नरपतिरब्रवीत् । आस्तां तावत्सर्वमेवेदम् । अपनयतु नः कुतूहलम् । आवेदयतु भवानादितः प्रभृति कार्त्न्येनात्मनो जन्म कस्मिन्देशे । भवान्कथं जातः । केन वा नाम कृतम् । का माता । कस्ते पिता । कथं वेदानामागमः । कथं शास्त्राणां परिचयः । कुतः कलाः समासादिताः । किं जन्मान्तरानुस्मरणमुत वरप्रदानम् । अथवा विहंगवेषधारी कश्चिच्छन्नं विवससि । क्व वा पूर्वमुषितम् । कियद्वा वयः । कथं पञ्जरबन्धः । कथं चाण्डालहस्तगमनम् । इह वा कथमागमनमिति । वैशम्पायनस्तु स्वयमुपजातकुतूहलेन सबहुमानमवनि्पतिना पृष्टो मुहूर्तमिव ध्यात्वा सादरमब्रवीत् । देव मतीयं कथा । यदि कौतुकमाकर्ण्यताम् ॥

Fig.: शुकः
Rose-ringed Parakeet = Psittacula cyanocephala
(Image source: Details)