🇱🇹 LT - Lietuvių
🇱🇹 LT - Lietuvių
Išvaizda
Pamoka 20
20.1. Posesyvinių compoundų = बहुव्रीहि m.
Pav.: बहुव्रीहिः पुरुषः
Džodhpuras = जोधपुर
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
बहुव्रीहिः = बहवो व्रीहयो यस्य सः = "tas, kuris turi daug ryžių"
Bahuvrīhi skiriasi nuo Tatpuruṣa tuo, kad reiškia ką nors kita nei tai, kas išreiškiama jo dalimis: kol बालपुत्रः kaip Tatpuruṣa išskaidytas reiškia "jaunas sūnus", t. y. tai, ką išreiškia paskutinis compoundo elementas (पुत्र), tai बालपुत्रः kaip Bahuvrīhi išskaidytas reiškia "tas, kurio sūnus yra jaunas", t. y. nurodomasis asmuo nėra nei sūnus (पुत्र), nei būtinai jaunas (बाल), bet asmuo, skirtingas nuo jauno sūnaus, būtent jo tėvas.
Posesyvinių compoundų iš pradžių visada yra prieveiksmiai, kuriuos galima nominalizuoti. Todėl gramatinė lytis Bahuvrīhi priklauso nuo to, į ką nurodo Bahuvrīhi, o ne nuo paskutinio compoundo elemento lyties.
Bahuvrīhi išskaidymo schema:
1. Elementas dažniausiai nominatyve (प्रथमा) vienaskaita, dvikaita arba daugiskaita -- 2. Elementas nominatyve vienaskaita, dvikaita arba daugiskaita -- santakio žodis kitame linksnyje nei nominatyvas (dažniausiai genityve - षष्ठी) ir lytyje bei skaičiuje bendrojo Bahuvrīhi -- demonstracinis žodis skaičiumi, linksniu ir lytimi bendrojo Bahuvrīhi.
Pavyzdžiai:
गतपापः = गतं पापं यस्य सः = "tas, kurio blogas praėjo" = "tas, kuris yra laisvas nuo nusižengimų"
Akk. sg. गतपापम् = गतं पापं यस्य तम्
Inst. sg. गतपापेन = गतं पापं यस्य तेन
Gen. sg. गतपापस्य = गतं पापं यस्य तस्य
Nom. pl. गतपापाः = गतानि पापानि yeषां ते
etc.
अस्तमोहा = अस्तो मोहो यया सा = "a (woman) who has cast off delusion"
प्राप्तोदको ग्रामः = प्राप्तमुदकं यं s ग्रामः = "A village to which water has reached" = "a village threatened by flooding"
पुण्यवत्पुत्रः as Bahuvrīhi = पुण्यवान्पुत्रो यस्य सः, or: पुण्यवन्तः पुत्रा यस्य सः = "one whose son possesses merit" or: "one whose sons possess merit"
The relationship between the first member and the second member in a Bahuvrīhi can be:
- attributive
- appositional
- casual
- adverbial
As with Tatpuruṣa, the specified member usually stands in second place.
Traditionally, one distinguishes:
समानाधिकरणबहुव्रीहिः : in विग्रहवाक्य the first member and second member stand in the same case
व्यधिकरणबहुव्रीहिः : in विग्रहवाक्य the first member and second member stand in different cases
20.2. Bahuvīhi with attributive first member
Schema:
Adjective -- Noun
Example:
गुणवत्पुत्रो ब्राह्मणः = गुणवान्पुत्रो यस्य स ब्राह्मणः = "a Brāhmaṇa whose son / sons possess good qualities"
Particularly frequent is the -- rare in Tatpuruṣa -- attributive determination by a PPP. The relative pronoun then usually stands in the Instrumental (तृतीया) upon resolution (rarely in the Genitive / षष्ठी).
Taisyklė:
- PPP - daiktavardis = dažniausiai Bahuvrīhi
- Daiktavardis -- PPP = dažniausiai Tatpuruṣa
Pavyzdys:
कृतफल ३ = कृतं फलं yeन सः । यया सा । yeन तत् = "tas / ta / tai, kuris / kuri / kurios padarė rezultatą, kas nors / kažkas veiksmingas"
20.3. Bahuvrīhi su appoziciniu pirmuoju nariu
Schema:
Daiktavardis -- Daiktavardis
Pavyzdžiai:
शूरपुत्रो नरः = शूरा एव पुत्रा यस्य स नरः = "vyras, kurio sūnūs yra herojai"
तदन्त ३ = सो ऽन्तो यस्य सः । यस्याः सा । यस्य तत् = "tas / ta / tai, kurio pabaiga yra šis" = "baigiantis tuo"
Labai svarbūs yra appoziciniai Bahuvrīhi su galiniais nariais आदि । आदिक । आद्य "pirmas, pradžia", rečiau प्रभृति "pradžia". Tokios sudėtinės atitinka "ir t.t.":
Pavyzdys:
देवा इन्द्रादयः = इन्द्र आदिर्येषां ते देवाः = "dievai, kurių pradžia yra Indra" = "dievai Indra ir t.t." = "Indra ir kiti dievai"
Reikšmei "tik" išreikšti galima naudoti bahuvrīhis su मात्रा f. "matas, riba" kaip galiniu nariu:
Pavyzdys:
शब्दमात्रम् = शब्दो मात्रा यस्य तत् = "kas, kurio matas yra žodis" = "tik vienas žodis"
मात्र po PPP verčiamas kaip "kai tik":
Pavyzdys:
जातमात्रं शत्रुं घ्नन्ति = जातं मात्रा यस्य तं शत्रुं घ्नन्ति = "jie nužudo priešininką, kurio matas yra atsiradimas" = "jie nužudo priešininką, kai tik jis atsirado"
Pav.: देवा यीश्वादयः
Džesus ir kiti dievai, Ahmedabadas
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
20.4. Bahuvrīhi su kasualiniu pirmuoju nariu
t. y. Bahuvrīhi, kurių pirmasis narys užima kitą linksnį nei nominatyvą (प्रथमा).
Pavyzdys:
देवरूपा = देवस्यैव रूपं यस्याः सा = "moteris, kurios figūra yra dieviška" "moteris su dievišku išvaizda"
Išimtis iš bendrosios sudėtinių žodžių narių eilės taisyklės:
Kasualinis narys yra antroje vietoje, jei jis reiškia kūno dalį (ypač ranką):
Pavyzdys:
दण्डहस्तः = दण्डो हस्ते (Lok. sg.) यस्य सः = "tas, kurio rankoje yra lazda" = "tas, kuris nešioja lazdą rankoje."
Pav.: इन्द्रो वज्रपाणिः
Siemreapas (ក្រុងសៀមរាប), Kambodža, IX a. po Kr.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
20.5. Bahuvrīhi su adverbiniu pirmuoju nariu
Pirmajame naryje yra prieveiksmis, prielinksnis, priešdėlis arba kitas nekintamas žodis; tokie sudurtiniai žodžiai paprastai yra नित्यसमास.
Pavyzdžiai:
अपुत्रो नरः = पुत्रो यस्य नास्ति स नरः = "vyriškis, kuris neturi sūnaus" = "bevaikis vyriškis"
दुर्बल ३ = "kas nors / kas, kurio jėga yra silpna" = "bejėgis, silpnas"
सह "su" kaip Bahuvrīhi pirmasis narys dažnai pakeičiamas स.
Pavyzdys:
सपुत्रः = सहपुत्रः = पुत्रेण सहितः । पुत्रेण सह् = "su vienu sūnumi", "palydimas sūnaus"
Pav.: सपुत्रा
Madhya Pradešas
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
20.6. Bahuvrīhi pabaigos dalies linksniavimas
Bahuvrīhi pabaigos dalis linksniuojama kaip daugiakalbis adjektyvas, nepriklausomai nuo jo pradinės lyties. Taigi, jei kompozicijoje pabaigos dalis turi kitokią lytį nei jos pradinė, ji turi būti Bahuvrīhi, nebent tai yra Samāhāradvanva (vid. g. vdg.).
Adjektyvuojant:
- -ā kamienai vyriškoji ir vidurinėje lytyje tampa -a kamienais
- -a kamienai (v., v.) sudaro moteriškąją lytį su -ā arba -ī
- -ī kamienai (m.) Bahuvrīhi pabaigoje privalo įgyti priesagą -ka, -kā, -ka (v.); šią priesargą gali arba privalo įgyti ir daugelis kitų Bahuvrīhi
20.7. Kita Bahuvrīhi rūšių klasifikacija
Pavyzdžiai čia pateikti vėlesniam darbui, kai kuriems dar nėra aptarta reikalinga gramatika ir žodynas
- kvalifikuojantis žodis pirmoje dalyje -- kvalifikuotas žodis antroje dalyje: स्थिरचित्तः = स्थिरं चित्तं यस्य सः
- indeklinabliai pirmoje dalyje: उच्चैःश्रवस्
- palyginimas pirmoje dalyje: कुशाग्रधीः = कुशाग्र इव धीर्यस्य सः
- numatomas palyginimas: उष्ट्रमुखः = उष्ट्रस्य मुखमिव मुखं यस्य सः = "dromedaro burnos" = kurio burna yra kaip dromedaro
- skaitvardis antroje dalyje apytiksliam kiekiui: उपसशाः = दशानां समीपे ये सन्ति ते = "apytiksliai dešimt"
- abu elementai yra skaitvardžiai: एकद्वाः = एको वा द्वौ वा = "vienas arba du"
- su sa-/saha- pirmoje dalyje: सपुत्रः । सहपुत्रः
- su sa- (= समान) pirmoje dalyje: सजनपदः = समानो जनपदो यस्य सः
- नञ्बहुव्रीहिः = su a-/an- pirmoje dalyje: अपुत्रः = न विद्यते पुत्रो यस्य सः ; अनङ्गः = न विद्यते अङ्गं यस्य सः
- su prielinksniu ir pan. pirmoje dalyje: प्रवातः =प्रकृष्टो वातो यस्मिन् सः ; निर्धनः = निर्गतं धनं यस्मात्सः ; सुबुद्धिः = सुष्ठु बुद्धिर्यस्य सः ; दुर्बुद्धिः = दुष्टा बुद्धिर्यस्य सः
- krypties žymėjimai tarpinėms krypčioms pažymėti: पुर्वोत्तरा "šiaurės rytų"
- PPP kaip pirmoji dalis: कृतकटः = कृतः कटो येन सः
- ir kiti
Ili.: कृतकटा
Čenajis = சென்னை
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
20.8. Bahuvrīhi ir santykinio sakinjo santykis
Nors kiekvienas bahuvrīhi gali būti išskleistas į santykinį sakinj, ne kiekvienas santykinis sakinys gali būti pakeistas bahuvrīhi. Hermanas Georgas Džakobis (1850–1937), kuris išsamiau tyrinėjo abiejų reiškinių santykį („Compositum und Nebensatz“, 1897), rašo:
„Kai verčiama iš vokiečių ar kitos modernios kalbos į sanskritą, ne visi šalutiniai sakiniai turi būti perteikiami junginiais (composita), o tik papuošiantys ir aprašantys; tie, kurie turi esminę ar svarbią samprotavimo reikšmę, sanskrite taip pat pasireiškia kaip santykiniai sakiniai.“
Ili.: Hermanas Džakobis
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
Tai gali būti teisinga. Tačiau indai daugelį dalykų laiko papuošiančiais ir aprašančiais, kuriuos mes laikytume „esminiais ar svarbiais samprotavimais“.
20.9. Žodynas
वा : arba
आश्रम m., n.: vienuolynas, gyvenimo etapas, gyvenimo laikotarpis (t. y. kaip ब्रह्मचरिन्, गृहस्थ, वनप्रस्थ ir galbūt kaip सन्न्यासिन् ; žr. Basham, „Wonder“, p. 159–160)
Ili.: आश्रमः
Rišikešas = ऋषिकेश. „Tai iš tikrųjų yra dalis Rišikešo ashrame, kuriame apsistojo „The Beatles“. Būtent ta dalis ten nebuvo jų vizito metu, bet atrodo labai įspūdingai.“
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
कर ३ f. करी । करा : doing, making, causing
कर m.: hand (to कृ 8)
कर m.: payment, tribute, tax (not to कृ, but probably a loanword from Tamil - தமிழ்)
क्रिया f.: action, sacred action, sacrificial act, ceremony (to कृ 8)
अधि prefix: over, on, up-, with reference to
गम् +अधि 1 P अधिगच्छति : encounter, reach, attain
तनूकृ 8 U तनूकरोति : reduce, weaken
दायक ३ f.: दायिका : giving, bestowing
नृप m.: "protector of men" = king
प्रणिधान n.: application, effort, attention towards, helpfulness, reflection, vow
बाधना f.: distress, plague, torment
भार्या f.: "that which is to be maintained" = wife
भावना f.: meditative unfolding (to भू causative)
मही f.: earth, ground
लक्षण n.: feature, sign, attribute
विप्र m.: "trembler" = poet, singer, priest, Brahmin
विषय m.: area, region, object, sense-object
अपवर्ग m.: end, liberation
नि prefix: downwards, down, into, backwards
वृत् + नि 1 Ā निवर्तते : turn around, return
सद् 1 P सीदति (!) Pass. सद्यते PPP सन्न : sit, settle down
सद् + प्र 1 P प्रसीदति : to sit, be seated (in a figurative sense) = become composed, calm, cheerful; to be gracious towards someone (genitive षष्ठी)
समाधि m.: inner concentration, highest attention, meditative "absorption"
स्वाध्याय m.: "self-study", recitation (especially of the Veda), study of the Vedas
परलौकिक ३ : pertaining to the other world, otherworldly
तनु ३ : slender
मध्य ३ : middle; n. center
पृथु ३ (पृथ्वी) : wide, broad, large
श्रोणि । श्रोणी f.: hip
रक्त ३ : colored, red
ओष्ठ m.: lip
असित ३ : dark, black
ईक्ष् 1 Ā ईक्षते Pass. ईक्ष्यते PPP ईक्षित : to see
नम् 1 P नमति Pass. नम्यते PPP नत : to bend
उद् Prefix: up, upward, out, from, ex-
नाभि f.: navel
वपुस् n.: beauty, form body (declension see later)
स्त्री f.: woman
स्तन m.: breast
दरैद्र ३ : poor, weak
ऋध् 5 P ऋध्नोति Pass. ऋध्यते PPP ऋद्ध : to prosper
ऋध् + सम् : to prosper; PPP: successful, rich
विचित्र ३ : colorful, diverse, beautiful, wonderful, strange
विधि m.(!): arrangement, law, regulation; creation, destiny
चेष्ट् 1 Ā चेष्टते Pass. चेष्ट्यते PPP चेष्टित : to stir, move
20.10. Exercise 1
Resolve the following compounds as Bahuvrīhi and/or Dvandva and/or Tatpuruṣa in all ways you consider possible in Sanskrit (exception: compounds with adverbial first member). Translate these differently resolved compounds into English, and indicate the gender, case, and number of the entire compound.
- इन्द्रशत्रवः
- दुष्कुलायाः
- जातिमात्रस्य
- प्राप्तोदकाः
- सुनीतिभिः
- मृतपुत्रः
- गतपुण्येन
- आर्यरूपम्
- मुक्तासनया
- तद्रूपः
- कृतफलानाम्
- व्याघ्रबलाः
- प्राप्तकाला
- शूरपुत्राम्
- कृताभिषेकः
- शूरबलान्
- वीतमोहः
- द्ण्डहस्तस्य
- गतमात्रम्
- इन्द्रपुत्रा
- तद्गुणाः
- उपल्ब्धसुखैः
- प्राप्तप्रभावः
- तन्मात्राणि
- प्रभूतरूपा
- कृतोपनयनाः
- विगतनयनम्
- बुद्धमार्गेण
- विजयफलान्
- दुर्गमः
- समयकारः
- सम्पन्नरूपाम्
- रूपसम्पन्नाम्
- अपुण्यानाम्
- मृतगृहाणि
- अजनस्य
- तद्देवतैः
- जातपुत्राः
- दुरन्ताभिः
- भूतसर्गेण
- मतिदर्शनम्
- मुक्तहस्ता
- तदन्तः
- जातिमात्रम्
- तज्जयेन
- लब्धधनानाम्
- सुदर्शः
- सकारणः
- तनादयः
- जातमात्राम्
- दुर्जातयः
- हतपुत्रः
- दुरासितम्
- इष्टदेवतया
- कृतपुण्याभिः
- श्रुत्युदितम्
- गतपापैः
- जितारिणा
- जातकोपा
- जातिधर्मः
- तत्प्रभृतयः
- सुदुर्जयः
- जितक्रोधेन
- दुरुपदेशम्
- लब्धलाभा
- बुद्धदासः
- मुक्तबुद्धिः
- यज्ञकालम्
- जितशत्रून्
- शत्रुजितान्
- तत्फलः
- सुगुणा
- जातक्रोधः
- दृष्टमात्रः
- भूतकालः
- सुनेत्राः
- तदादीनाम्
- जातिस्मरणम्
- सफलम्
- अकरुणस्य
- सोढदुःखाः
20.11. Pratimas 2
A) Išverkite ir išskirkite sanskrito sandaugas:
इन्द्रशत्र्वनार्या देवेन्द्रेण जीयन्ते ॥१॥ शूरबलक्षत्रिययोधः शूरपुत्रमिच्छति ॥२॥ सुदुर्गममार्गेण स्वर्गं गम्यते । सुगमस्तु नरकमार्गः ॥३॥ मृतपुत्रब्राह्मणी रोदिति ॥४॥ वीतमोहब्राह्मणः सम्पन्नरूपामपि शूद्रां न लुभ्यति ॥५॥ सुनीतिपुत्रः प्राप्तमतिदर्शनसाधुं गच्छति ॥६॥ प्राप्तप्रभावक्षत्रिया दृष्टमात्राञ्छत्रून्घ्नन्ति ॥७॥ जितशत्रुयोधाः शत्रुजितान्मुञ्चन्ति ॥८॥ कृतोपनयनबालः शिवादिदेवपूजां करोति ॥९॥ बुद्धगता दुःखादिसत्यानि शृण्वन्ति ॥१०॥
B) Išverkite į sanskritą naudodami sandaugas:
1. Kšatrija, kuris nelaiko lazdos rankoje, negina tautos.
2. Kalidāsa ir kiti poetai yra sanskrito mokytojai.
3. Kšatrija pragyvenimui uždirba ginklais.
4. Šūdrų moterys taip pat turi dharma: nekenkimą, tiesą, švarumą, nemurmėjimą, blogio nebuvimą ir kantrybę.
20.12. Vertimo pratimas
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनतश्चित्तप्रसादनम् ॥योगसूत्र १.३३॥
Paaiškinimas: भाव्नातस् = भावना + priesaga -tas, kuri turi abliatyvinę reikšmę. Išverkite: "dėl ..." arba panašiai.
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥योगसूत्र २.१॥ समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥योगसूत्र २.२॥
Paaiškinimas: तपस् n. (linksniuojama vėliau): karštis, kaitra, kančia; asketinis karštis, atgaila
Pav.: तपस्
Buddha kaip asketas prieš savo išganingą įžvalgą, Gandhara, 2./3. a.
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यनपुरुषार्थः ॥सांख्यसूत्र १.१॥ (Dėl Sāṃkhyos sistemos žr. Basham, Stebuklai p. 324f.)
Paaiškinimas: त्रिविध ३ : "triskart"
Išganymo apibrėžimas pagal Nyāya sistemą:
बाधनालक्षणं दुःखम् ॥न्यायसूत्र १.२१॥ तदत्यन्तविमोक्षो ऽपवर्गः ॥न्यायसूत्र १.२२॥
Materialistų teiginys pagal सर्वदर्शनसंग्रह :
न स्वर्गो नापवर्गो वा नैवात्मा पारलौकिकः । नैव वर्णाश्रमादीnaं क्रियाश्च फलदायिकाः ॥
Paaiškinimas: अत्मा = vardininko skg. vyriškosios giminės prie आत्मन् vyriškosios g. "Aš, siela ; absoliutas, kiek tai realizuojama individe"
Vienas सुभाषितम् :
देवानां करदा विप्रा विप्राणां करदा नृपाः । नृपाणां करदा लोका लोकानां करदा मही ॥
Paaiškinimas: -da kompozicijos pabaigoje: "duodantis"
Pav.: लोकानां करदा मही
Karnatakas
(Nuotraukos šaltinis: Išsamiau)
Apie nuosavybės santykius:
भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥मनुस्मृति ८.४१६॥
Paaiškinimas: त्रयस् = vardininko vyriškosios g. dgs. prie त्रि "trys"
Vienas सुभाषितम् apie moterišką grožį:
तनुमध्यं पृथुश्रोणि रक्तौष्ठमसितेक्षणम् । नतनाभि वपुः स्त्रीणां कं न हन्त्युन्नतस्तनम् ॥
Explanation: all forms except कं and स्त्रीणाम् are Nom. sg. neuter and refer to वपुस्.
Fig.: तनुमध्यं पृथुश्रोणि
Sanchi = सांची
(Image source: Details)
Another सुभाषितम् :
सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम् । नास्ति पुत्रः समृद्धानां विचित्रं विधिचेष्टितम् ॥
Explanation: इच्छताम् = gen. pl. pres. part. P to इष् : of the desiring