Exercise 51

१. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, ९ - १२: आश्रमधर्मः

गृहस्तस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानार्षिभिर्वैवाह्यमृतुगाित्वं देवपित्रातिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ॥ ९ ॥

A householder should:

• have a livelihood corresponding to his specific dharma
• enter into a marital union with persons of equal status from another gotra (Ṛṣi)
• have sexual intercourse during the fertile times of the woman
• honor gods, forefathers, and guests
• be generous towards those dependent on him
• and eat what remains.

ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायो ऽग्निकार्याभिषेकौ भैक्षाव्रतित्वमाचार्ये प्राणान्तिकी वृत्तिस्तदभावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा ॥ १० ॥

A celibate Vedic student should:

• study the Veda
• ritually maintain the fire
• perform sprinklings
• keep the vow to live on almsfood
• reside with his ācārya and care for him until his death, or with the master's son or a fellow student.

वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्यं भूमौ शय्या जाटाजिनधारणमग्निहोत्राभिषेकौ देवतापित्रतिथिपूजा वन्यश्चाहारः ॥ ११ ॥

A forest hermit should:

• live celibately
• lie on the earth's surface
• wear matted hair and an antelope skin
• perform fire sacrifices and sprinklings
• honor gods, forefathers, and guests
• nourish himself with forest products.

प्रव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किंचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षाव्रतमनेकत्रारण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् ॥ १२ ॥

A homeless wandering ascetic should:

• conquer his senses
• begin nothing new
• be without any possessions
• abandon all attachment
• keep the vow to live on alms-food
• dwell in many places in the wilderness
• be inwardly and outwardly pure.

A homeless wandering ascetic should:

• conquer his senses
• begin nothing new
• be without any possessions
• abandon all attachment
• keep the vow to live on alms-food
• dwell in many places in the wilderness
• be inwardly and outwardly pure.

---

२. कौटिलीयार्थशास्त्र १, ३, १६ - १७: On the Necessity of Attending to the वर्णश्रमधर्म

तस्मात्स्वधर्मं भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् ।
स्वधर्मं संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ १६ ॥

व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः ।
त्रय्याभिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥ १७ ॥

Therefore, the king should not cause beings to deviate from their specific dharma. For whoever fulfills his specific dharma rejoices after death and in this life. When the order of the noble ones is established, when castes and stages of life are made permanent, then the world protected by the three Vedas lives peacefully and does not perish.

---

३. बाण (७. Cent. CE): कादम्बरी

Reflections of the Parrot वैशम्पायन on the Hunter's Life:

आसीच्च मे मनसि -- अहो मोहप्रायमेतेषां जीवितं साधुजनगर्हितं च चरितम् । तथा हि । पुरुषपिशितोपहारे धर्मबुद्धिः , अहारः साधुजनगर्हितो मधुमांसादिः , श्रमो मृगया , शास्त्रं शिवारुतम् , समुपदेष्टारः सद्सतां कौशिकाः , प्रज्ञा शकुनिज्ञानम् , परिचिताः श्वानः , राज्यं शून्यास्वटवीषु , आपानकमुत्सवः , मित्राणि क्रुरकर्मसाधनानि धनूंषि , सहाया विषदिग्धमुखा भुजंगा इव सायकाः , गीतमुत्सादकारि मुग्धमृगाणाम् , कलत्राणि बन्दीगृहीताः परयोषितः , क्रूरात्मभिः शार्दूलैः सह संवासः , पशुरुधिरेण देवतार्चनम् , मांसेन बलिकर्म , चौर्येण जीवनम् , भूषणानि भुजंगमणयः , वनकरिमदैरङ्गरागः , यस्मिन्नेव कानने निवसन्ति तदेवोत्ख्यातममूलमशेषतः कुर्वत इति चिन्तयत्येव मयि शबरसेनापतिः समुपाविशत् ॥

And it came to my awareness: Ah, their [the hunters'] life consists mainly of delusion and their conduct is censured by the good. Thus: They consider the offering of human flesh to be true religion; their food consists in honey wine, meat and similar things censured by the good; their endeavor is hunting; their teaching work is the howling of jackals; owls are their teachers of good and evil; their wisdom is ornithology; their intimates are dogs; their realm is in empty forests; their festival is intoxication; their friends are bows that accomplish cruel deeds; their companions are arrows whose tips are smeared with poison like snakes; their song brings destruction to bewildered game; their women are the stolen young girls of others; they dwell together with cruel tigers; they worship the deities with animal blood; they offer meat as sacrificial gifts; they live by plunder; their ornament is serpent gems; they rub their limbs with the rutting juice of forest elephants; every forest in which they settle, they uproot completely – While I was thus reflecting, the general of the Śabaras entered.

Fig.: Hunter
(Image source: Details)

---

४. Commentary of the भानुचन्द्र (१६. Cent.)

Commentary on the preceding section of the कादम्बरी:

आसीच्चेति । मे मम मनसि चित्त आसीद्बभूव । खेद इति शेषः । तदेव दर्शयति -- अहो इत्यादिना । अहो इत्याश्चर्ये । एतेषां भिल्लानां जीवितं प्राणितं मोहो ऽज्ञानं प्रायं प्रचुरं यत्र तादृशम् । चः पुनरर्थे । चरितमाचरणं साधुजनैः सज्जनजनैर्गर्हितं निन्दितम् । तदेव विशेषतो दर्शयति -- तथा हीति । पुरुषेति । पुरुषस्य पुंसो यत्पिशितं मांसं तस्य य उपहारो भगवत्यै नैवेद्यदर्शनं तस्मिन्धर्मबुद्धिः श्रेयोधीः । आहार इति । आहारः प्रत्यवसानं साधुजनैर्गर्हितो निन्दितो मधुमांसादिर्मधुः मद्यं माक्षिकं वा । मांसं प्रतीतम् । ते आदौ यस्येति बहुव्रीहिः । आदिशब्दात्कन्दादिपरिग्रहः । श्रम इति । श्रमः शक्तिसाधनायासो मृगयाखेटकः । शास्त्रमिति । शिवा सृगाली तस्य रुतं शब्दितं शास्त्रमुच्चस्वरवेदपाठः । प्रबोधजनकत्वसाम्यात्तदुपमानम् । सदिति । सदसतां शुभाशुभानां समुपदेष्टारो बोधकाः कौशिका उलूकाः । प्रज्ञेति । शकुनयः पत्त्रिणस्तेषां स्थूलमहत्त्वादिना ज्ञानं तदेव प्रज्ञा विवेकबुद्धिः । परीति । श्वानः सारमेयाः परिचिता विश्वासपालत्राणि । राज्यमिति । शून्यासु जनरहितासु विन्ध्याटवीषु राज्यं स्वामित्वम् । आपानकेति । उत्सवः संतुष्टिकार्यं तदेवापानमेवापानकम् । स्वार्थे कः । पानगोष्ठिका । मित्राणीति । क्रूरं यत्कर्म तत्साधनानि तद्धेtuभूतानि धनूंष्येव चापान्येव मित्राणि सहृदः । हितचिन्तकानीति यावत् । सहाया इति । विषेण दिग्धं मुखमाननं येषामेवंविधाः सायका बाणास्त एव सहाया इष्टकार्यकर्तृत्वात्साहाय्यकारिणः । क इव । भुजंगाः सर्पा इव । एतेषां विषदिग्धमुखत्वं स्वाभाविकम् । तेषामौपाधिकमिति भावः । गीतमिति । मुग्धा अनभिज्ञा ye मृगा हरिणास्तेषामुत्साहकारि स्तब्धताविधायि गीतं गानम् । कलत्रेति । परयोषितो ऽन्यस्त्रिय एव बन्दी ग्रहकस्तद्रूपत्वेन गृहीताः स्त्रीकृताः कलत्राणि स्वपत्न्यः । क्रूरेति । क्रूरात्मभिर्दुष्टात्मभिः शार्दुलैश्चित्रकैः समं संवासः सहावस्थानम् । पश्वेति । पशवो महिषास्तेषां रुधिरेण रक्तेन देवतार्चनं देवपूजनम् । मांसेनेति । मांसेन पिशितेन बलिर्हन्तकरस्तत्कर्म तत्कृत्यम् । चौर्येणेति । चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं प्राणधारणम् । भूषणनीति । भूषणान्याभरणानि भुजंगमणयः सर्परत्नानि । पर्वतवासित्वात्तेषां ते सुलभा इति भावः । वनेति । वनकरिणामरण्यहस्तिनां मदैर्दानवारिभिरङ्गरागो विलेपनम् । यस्मिन्निति । अनिर्दिष्टनामनि कानने वने निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननमशेषतः समग्रत उत्खातमुत्पाटितं मूलं मध्यभागो यस्यैवंभूतं कुर्वते विदधत इति पूर्वोक्तप्रकारेण मयि चिन्तयति ध्यायति सत्येव ... ॥

Scholastic Sanskrit

As an introductory text for commentarial Sanskrit, the following is suitable:
Tubb, Gary A. & Boose, Emery R.: Scholastic Sanskrit: A Handbook for Students. New York: American Institute of Buddhist Studies, 2007.

Fig.: Scholastic Sanskrit
(Image source: Details)